strzałka w prawoStart arrow Wystawy on-line arrow Legiony w Piotrkowie 22-10-2019  
obrazek nagłówkowy
StartAktualnościHistoriaZasób archiwum Wystawy on-line

bip

logo 90 lat archiwum w piotrkowie
90 lat Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim

zasoby
Piotrków
Tomaszów

archiwa rodzinne

facebook

Inicjatywa Obywatel

Legiony w Piotrkowie Drukuj E-mail
    W bieżącym roku przypada 100. rocznica wybuchu I wojny światowej. Z tej okazji Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim pragnie ukazać za pośrednictwem niniejszej wystawy niezwykle ciekawe wydarzenia związane z wojenną historią „Trybunalskiego Grodu”. Piotrków w okresie I wojny światowej stał się jednym z najważniejszych ośrodków niepodległościowych w kraju. Już jesienią 1914 r. piotrkowianie spotkali się z legionistami, którzy przybyli tu wraz z przedstawicielami Polskiej Organizacji Narodowej (PON). Działacze podjęli trud organizacji pierwszych komisariatów i punktów werbunkowych, mających zasilić Legiony Polskie. W dwa dni po powstaniu komisariatu PON w Piotrkowie (przy ul. Bankowej 18), w dniu 14 października 1914 r. zorganizowano w kinie „Czary” pierwszy wiec publiczny z udziałem 500 osób. W jego trakcie głos zabrali m.in. Gustaw Daniłowski (oficer 1 pułku legionów), Witold Jodko Narkiewicz i Juliusz Kaden Bandrowski. Prowadzona w regionie akcja werbunkowa przyniosła pierwsze efekty w postaci 81 ochotników. Ostatecznie w końcu listopada 1914 r. PON podporządkowała się Naczelnemu Komitetowi Narodowemu (NKN).

    Równolegle do struktur jawnych kształtowała się konspiracja wojskowa, która od października 1914 r. przyjęła nazwę Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Do wiosny 1916 r. ukształtował się jej podział na okręgi. W strukturze tej funkcjonował również Okręg nr V – piotrkowski, w ramach którego znajdowało się 5 podokręgów i 15 obwodów. Jego komendantem został Marian Zyndram-Kościałkowski ps. „Orwid”. W zakresie tworzenia oddziałów polskich, w Piotrkowie funkcjonowały okresowo trzy najważniejsze powołane do tego celu instytucje – Komenda Legionów Polskich, Komenda Grupy Legionów oraz Departament Wojskowy NKN. W samym mieście oraz okolicznych miejscowościach stacjonowały poszczególne oddziały legionowe. W związku z tym w Piotrkowie pojawiały się i działały osoby doskonale w historii znane – w tym ówczesny płk. Władysław Sikorski (szef Departamentu Wojskowego NKN), Józef Beck (późniejszy
Minister Spraw Zagranicznych II RP), czy mjr./ppłk Bolesław Roja (organizator i dowódca 4 pułku piechoty legionów i dowódca III Brygady).

    Lokalizacja w Piotrkowie ważnych ośrodków legionowych wpłynęła również na decyzję rozbudowy w regionie oddziałów zbrojnych. W kwietniu 1915 r. w okolicach Rozprzy rozpoczęto formowanie 4 pp na bazie batalionu uzupełniającego z 2 pp. Oddział ten udało się sformować do połowy lipca 1915 r. W tym samym okresie podjęto również trud organizacji kolejnej jednostki legionowej – 6 pp, a w majątku Belzatka formowano równolegle baterię artylerii. Oddziały te weszły w skład nowoutworzonej III Brygady Legionów, która 1915 r. opuściła Piotrków udając się na front.

    W dniu 16 sierpnia 1914 r. w Krakowie powstał Naczelny Komitet Narodowy (NKN), będący z założenia najwyższą polską władzą wojskową, polityczną i skarbową. Jego Departament Wojskowy (DW) stanowił najistotniejszą komórkę z punktu widzenia dążeń Polaków do odzyskania niepodległości. Początkowo DW NKN często zmieniał miejsce swej lokalizacji, aby ostatecznie w lutym 1915 r. zawitać na trwałe do Piotrkowa. Na wybór tego miasta wpływ miało kilka czynników, a zwłaszcza bliskość Warszawy, a także dogodne warunki lokalowe, panujące w byłym mieście gubernialnym. W strukturach DW NKN znajdowały się: Centralne Biuro Werbunkowe, Centralny Urząd Ewidencyjny, Biuro Prasowe, Administracja Wydawnictw, Drukarnia Państwowa, Biuro Zapomóg, Biuro Techniczno-Fotograficzne oraz Oddział Wywiadowczy. Kierownikiem departamentu przez cały okres jego funkcjonowania był płk Władysław Sikorski. DW NKN swoje zadania realizował m.in. przez zakładanie w miastach powiatowych stałych placówek – biur powiatowych NKN (w Piotrkowie w budynku przy ulicy Bykowskiej 20), a także przez siatkę emisariuszy. Emisariusze pełnili niezwykle ważną rolę propagandowo-informacyjną. Wysyłani byli z reguły do miast, które dobrze znali, przeważnie w rodzinne strony. W Piotrkowie tę funkcję pełnił inż. Władysław Wiskowski.
    Ważną formą pracy emisariuszy był kolportaż ulotek oraz organizacja spotkań i odczytów, a także włączanie się w prace nad obchodami o charakterze narodowym. W Piotrkowie takie spotkania odbyły się z prof. Wacławem Tokarzem (nt. Polska i Rosja w XIX wieku) oraz Stanisławem Kotem (nt. Sprawa polska w opinii europejskiej). Zgromadziły one ponad 1400 słuchaczy. W ilości 5000 egz. rozprowadzono też tekst pieśni Boże coś Polskę. Płk W. Sikorski dużą uwagę przykładał do rozmów z przedstawicielami elit politycznych Królestwa, inicjując m.in. kilka zjazdów kierownictwa NKN z delegatami z Kongresówki, które odbywały się w Piotrkowie. W początkach 1917 r. nastąpiła reorganizacja werbunku na terenach Królestwa. Ochotnicy mieli być teraz werbowani nie do Legionów, lecz do polskiej armii. 26 stycznia 1917 r. Centralne Biuro Werbunkowe przeniesione zostało do Warszawy, przestając być agendą NKN. W kilka dni później, 29 stycznia 1917 r. Komisja Wykonawcza NKN podjęła decyzję o likwidacji wszystkich swych agend – w tym DW. W ocenie dwuletniej jego pracy, na szczególną uwagę zasługuje nie ilość zwerbowanych jego staraniem osób, lecz właśnie potężna akcja propagandowo-informacyjna.

    Organizacja polskich formacji wojskowych w okresie „Wielkiej Wojny” nie ograniczała się jedynie do akcji werbunkowej, czy też pozyskiwania wyposażenia i uzbrojenia dla żołnierzy. Jej istotnym elementem był również szeroko pojęte zabezpieczenie logistyczne (wówczas – kwatermistrzowskie), a także rozwiązywanie problemów społecznych związanych z werbunkiem. W pierwszym przypadku warto zwrócić uwagę na problemy kwaterunkowe, czyli pozyskiwanie lokali na cele wojskowe. Jednocześnie istotną rolę odgrywało finansowanie jednostek wojskowych stacjonujących w mieście i powiecie, a także dbałość o problemy związane z higieną i szeroko pojętą zdrowotnością. Duże nagromadzenie osób w jednym miejscu stwarzało poważne zagrożenie sanitarne. Wobec powyższego należało rozwiązać kwestię lecznictwa wojskowego. Jedną z metod zaradczych było kierowanie legionistów do cywilnych placówek medycznych – np. Szpitala Św. Trójcy w Piotrkowie. Największym jednak przedsięwzięciem w zakresie polskiej wojskowej służby zdrowia była budowa Domu Rekonwalescentów Legionów Polskich w Gomunicach k. Kamieńska. Jego ideą było roztoczenie opieki nad żołnierzami, którzy po okresie pobytu w szpitalu potrzebowali dalszej rekonwalescencji. W ramach jednego projektu kompleksu medyczno-sanitarnego utworzono również szpital wojskowy na 300 łóżek.

    Inną, istotną grupę docelową, stanowiły rodziny legionistów, dla których przewidziano zasiłki wojskowe. Miało to również pośrednio działać na korzyść akcji werbunkowej, ponieważ potencjalna szansa opieki nad bliskimi mogła decydować o zgłoszeniu się do wojska. W okresie po tzw. kryzysie przysięgowym, pojawił się kolejny problem – wsparcia akcji powrotu z obozów internowania legionistów (Szczypiorno, Beniaminów). W tym celu bliscy legionistów musieli deklarować zapewnienie im opieki i utrzymania, a także starać się o wymagane urzędowo świadectwa moralności, a w zasadzie lojalności politycznej.

    W zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim odnaleźć można wiele dokumentów, plakatów, fotografii, odnoszących się do szeroko pojętej doli Piotrkowa i Piotrkowian w okresie 1914-1918, a w tym również do „legionowego” okresu w jego dziejach. Przeplatają się w nich zarówno zagadnienia typowo wojskowe, jak i kwestie cywilne – życia społecznego, gospodarczego, czy politycznego. Wszystkie one składają się na jeden spójny obraz, którego fragmenty można oglądać za pośrednictwem niniejszej wystawy. „Wielka Wojna” w swych konsekwencjach pozwoliła na realizację nadziei pokoleń Polaków – wybicia się na niepodległość. Wolność, o którą walczono w kolejnych powstaniach narodowych, okupiono krwią Polaków walczących nie tylko w Legionach Polskich, lecz również we wszystkich trzech armiach państw zaborczych. Jej ceną były również trudy, jakie cierpieć musieli mieszkańcy terenów okupowanych.

     
Zawiadomienie o otwarciu
w Piotrkowie Komisariatu
Polskiej Organizacji Narodowej,
Piotrków 12.10.1914
       
Pismo w sprawie ilości
oficerów i żołnierzy Legionów
Polskich w Piotrkowie, 17.04.1916
         
Kwestionariusz legionisty
         
Kwestionariusz legionisty
          
Rozkaz Komendy Grupy
Legionów Polskich,
Piotrków 26.09.1915
        
Rozkaz Komendy Grupy
Legionów Polskich,
Piotrków 26.09.1915
          
Potwierdzenie odbywania
służby przez legionistę,
Piotrków 8.03.1916
         
Pismo legionisty w sprawie
pozwolenia na otwarcie restauracji
w Piotrkowie, Piotrków 10.11.1916
      
Józef Beck (późniejszy minister
spraw zagranicznych)
oraz Ryszard Adamowicz,
Piotrków 1915
 
Oficerowie Departamentu
Wojskowego NKN - Hilchen,
Wyrostek, Tadeusz Zwoliński,
Ryszard Adamowicz, Mieczkowski,
Drohomirecki
      
Pomnik Tarcza Legionów
odsłonięty 6 sierpnia 1916 r.
w ogrodzie bernardyńskim w
Piotrkowie
 
Wręczenie sztandaru sztabowi
4 pułku piechoty, Łochyńsko
koło Piotrkowa 14.07.1915
        
Pismo w sprawie Domu
Ozdrowieńców Legionów
w Kamieńsku, Kamieńsk 10.04.1916
         
Raport poranny dotyczący
stanu kadrowego,
Piotrków 9.03.1918
 
Otwarcie herbaciarni dla
legionistów, Piotrków 19.03.1915

 
Kierownictwo i pracownicy
Departamentu Wojskowego NKN
w Piotrkowie
 
Manifestacja 3 Maja w Piotrkowie
z udziałem Legionów
 
Procesja Bożego Ciała w Piotrkowie
z udziałem Legionów
         
Konsygnacja kwitów na zasiłki
wojskowe dla rodzin
legionistów polskich za czas
do 31 maja 1916 r.,
Radomsko 14.06.1916
        
Pismo w sprawie zwolnienia
z obozu w Szczypiornie
leg. Jana Szajewskiego,
Piotrków 1.10.1917

     
Pismo w sprawie zwolnienia
z obozu w Szczypiornie
leg. Jana Szajewskiego,
Warszawa 9.10.1917
         
Zobowiązanie o otoczeniu
opieką po zwolnieniu z obozu
w Szczypiornie leg. Jana
Krupy, Piotrków 8.08.1917
 
Internowani legioniści
w obozie w Szczypiornie
 
Internowani legioniści
w obozie w Beniaminowie

< Poprzedni   Następny >