strzałka w prawoStart arrow Wystawy on-line arrow Powstańcze echa w zasobie APTM 22-10-2019  
obrazek nagłówkowy
StartAktualnościHistoriaZasób archiwum Wystawy on-line

bip

logo 90 lat archiwum w piotrkowie
90 lat Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim

zasoby
Piotrków
Tomaszów

archiwa rodzinne

facebook

Inicjatywa Obywatel

Powstańcze echa w zasobie APTM Drukuj E-mail
    W styczniu 2013 r. ma miejsce 150. rocznica wybuchu powstania styczniowego 1863 r. Jest to okazja do przypomnienia jednego z najistotniejszych i najciekawszych wydarzeń w historii Polski. Zgromadzone w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim materiały archiwalne, stwarzają możliwość upamiętnienia tegoż powstania, ze względu na szeroki zakres zagadnień, których dotyczą. Niniejsza wystawa ma na celu nie tylko włączenie się w wyżej wspomniane obchody rocznicowe, lecz również zachęcenie miłośników i badaczy historii do ponownego pochylenia się nad tym zagadnieniem.

   
Na termin wybuchu
powstania wpływ miała
branka - nadzwyczajny
pobór do wojska carskiego
  
Uchylający się przed branką
poborowi mieli być odstawiani
pod strażą do poboru

     
W realiach wojennych
władze carskie wprowadzały
przepisy dot. bezpieczeństwa
publicznego
      
Pracownicy urzędów zobowiązani
byli do składania przysięgi
lojalnościowej wobec caratu


    Tomaszów Mazowiecki w momencie wybuchu powstania styczniowego był miastem od niewiele ponad trzech dekad. Jego fabryczny charakter rzutował na strukturę społeczną i zawodową, która stwarzała podatny grunt na społeczno-polityczną agitację obozu „Czerwonych”. Zainteresowanie powstaniem, a także czynny w nim udział połączyły w jednej idei przedstawicieli wszelkich narodowości i środowisk, od robotników fabrycznych, na przedstawicielach tomaszowskiej inteligencji skończywszy. Przykładem tego był oddział powstańczy liczący 66 osób z aptekarzem, Aleksandrem Stanisławem Lange na czele. Tomaszowianie, z których partia ta została utworzona, brali udział w szeregu walk i potyczek, m.in. pod Lubochnią, Brenicą, czy Ossą. Powstańcy pochodzący z Tomaszowa walczyli w szeregach partii Jana Drewnowskiego, Ludwika Żychlińskiego, czy też Bończy.

 
Niewykonywanie poleceń
władz zwierzchnich groziło
urzędnikom sądem wojennym
     
Szczególną uwagę poświęcono
ruchowi ludności

     
Ewidencji i aresztowaniom
podlegali uczestnicy powstania
 
Wykaz tomaszowian - uczestników
powstania

    Ludność cywilna, pozostała w mieście, angażowała się w prace wspierające oddziały powstańcze, a kilkukrotnie wkraczający do miasta powstańcy, spotykali się z przyjęciem godnym wybawicieli, żołnierzy walczących „za naszą i waszą wolność”. Z tego też względu władze rosyjskie przykładały wielką wagę do badania nastrojów społecznych, a także do czynności o charakterze prewencyjnym. Przejawem tego był m.in. wymóg składania przez urzędników deklaracji wierności wobec caratu, czy też zalecenia informowania władz o poczynaniach osób indywidualnych lub ruchach wojsk powstańczych. Specjalne kompetencje wobec tego uzyskała carska administracja wojskowa, z dowództwem Okręgu Wojskowego Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na czele, w ramach którego ujęty był Tomaszów Maz. wraz z całym powiatem rawskim.

         
Wojenne świadczenia materiałowe
na rzecz wojsk carskich

     
Drewniana szopa w centrum
miasta służyła jako
budynek koszarowy
 
Tabela kosztów kwaterunku
wojsk rosyjskich
 
Pomieszczenia lazaretu
wojskowego w pałacu
hr. Ostrowskich

    Okres powstania charakteryzował się również wzmożonym ruchem wojsk rosyjskich, pacyfikujących teren Królestwa Polskiego. Oprócz stacjonującego w mieście wcześniej 4. Szkolnego Pułku Kozaków Dońskich, przez Tomaszów przewinęły się również Witebski Pułk Piechoty, 10. Batalion Strzelców Celnych, czy też 5. Pułk Kijowski Grenadierów Gwardii. Wiązało się to z pogorszeniem stanu sanitarnego, problemami aprowizacyjnymi czy też wygospodarowaniem lokali z przeznaczeniem na kwaterunek, czy też rozwinięcie szpitali wojskowych. Ludność cywilna i władze lokalne zobowiązani byli do dostarczania podwód, żywności i furażu dla wojska. Gratyfikacje za ten cel miały być wypłacane zgodnie z wcześniej ustalonymi tabelami rekwizycyjnymi. Na potrzeby wojska wybudowano w centrum miasta drewniany budynek, z przeznaczeniem na koszary. Lazarety zlokalizowano w kilku nieruchomościach na terenie miasta, przy czym największy mieścił się w tomaszowskim pałacu hr. Ostrowskiego. W jego wieży przetrzymywano również rannych powstańców, co wiązało się z próbą odbicia ich przez jeden z oddziałów.

 
W Tomaszowie mieścił się również
lazaret grenadierów gwardii
  
Władze carskie roztaczały
opiekę nad rodzinami
swoich żołnierzy
        
Do najcenniejszych dokumentów
należy relacja o zajęciu miasta
przez powstańców
       
Do najcenniejszych dokumentów
należy relacja o zajęciu miasta
przez powstańców

    Okres powstania styczniowego odcisnął się istotnym piętnem na życiu lokalnej społeczności. Oprócz wspomnianych wcześniej faktów i procesów, w zasobie APTM znajduje się szereg dokumentów, obrazujących wszelkie charakterystyczne dla tegoż czasu okoliczności. Skarbnicą wiedzy i źródeł jest w tym względzie zespół Akta miasta Tomaszowa Mazowieckiego. To właśnie w nim znajduje się większość zachowanych materiałów archiwalnych, dotyczących omawianego tematu. Jak wykazały wcześniejsze badania rodzimych historyków i archiwistów – Włodzimierza Rudzia (wieloletniego kierownika Oddziału AP w Tomaszowie Maz.) oraz Ryszarda Kotewicza (byłego dyrektora AP w Piotrkowie Tryb.), źródeł tych w zasadzie jest niewiele. Są one znacznie rozproszone, stanowiąc wielce zróżnicowany stan zachowania dla konkretnych aspektów tematu. Niemniej jednak stanowiły one w przeszłości podstawę badań i opracowań naukowych, a w kontekście prac kolejnych pokoleń historyków, mogą być w dalszym ciągu cennym materiałem informacyjnym. Do grona najciekawszych materiałów należą m.in.: relacja o zajęciu miasta przez oddział powstańczy, wykaz tomaszowian – uczestników powstania, dokumentacja lazaretów wojskowych oraz świadczeń materiałowych na rzecz wojska rosyjskiego, czy też materiały dotyczące opieki społecznej nad rodzinami wojskowych rosyjskich. Znaczna część zachowanych archiwaliów dotyczy powinności władz administracji cywilnej, przepisów w zakresie bezpieczeństwa publicznego, a także śledzenia ruchów wojsk powstańczych.

 
A. Paradowski, weteran
powstania 1863 roku
      
M. Krzysztofik, weteran
powstania 1863 roku
   
J. Oxiński, przywódca
powstańczy i autor
wspomnień
 
Sztandar żuawów rawskich
 
"Dzwon duchowny", przykład
prasy powstańczej
      
"Kosa", przykład prasy powstańczej

    Uzupełnieniem materiałów archiwalnych, pochodzących z zespołu Akt miasta Tomaszowa Mazowieckiego, są źródła stanowiące Zbiór Ikonograficzny i Fotograficzny. Znajdują się w nim fotokopie wizerunków powstańców, miejsc pamięci, czy też druków i prasy powstańczej. Dodatkowym, wartościowym materiałem źródłowym są akta ewidencji ludności, hipoteki czy też akta stanu cywilnego. Aby jednak poszukiwania w nich dały wymierny rezultat, należy na wstępie ustalić pewne informacje szczegółowe, odnoszące się do danych osób i miejsc objętych kwerendą.
    Organizatorzy wystawy zapraszają zatem pasjonatów historii do zapoznania się nie tylko z kilkoma eksponowanymi na niej dokumentami, lecz również do odwiedzenia pracowni naukowej naszego archiwum.


< Poprzedni   Następny >