strzałka w prawoStart arrow Wystawy on-line arrow Plakaty i afisze z okresu wojny polsko-rosyjskiej 1919-1921 13-12-2019  
obrazek nagłówkowy
StartAktualnościHistoriaZasób archiwum Wystawy on-line

bip

logo 90 lat archiwum w piotrkowie
90 lat Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim

zasoby
Piotrków
Tomaszów

archiwa rodzinne

facebook

Inicjatywa Obywatel

Plakaty i afisze z okresu wojny polsko-rosyjskiej 1919-1921 Drukuj E-mail

    Pierwsze dekady XX wieku okazały się dla Polski i Polaków okresem wielkich wyzwań i poświęceń, których efektem miało być wybicie się na niepodległość po 123 latach niewoli narodowej. Załamanie się Imperium Rosyjskiego spowodowane rewolucją z 1917 roku, a także klęska w I wojnie światowej pozostałych dwóch zaborców okazały się momentem dziejowym, stwarzającym okazję do określenia na nowo polskiego bytu politycznego na mapie Europy. Dzień 11 listopada 1918 roku przyjął się w historiografii polskiej jako data odrodzenia państwa. Należy mieć jednak na uwadze, że faktyczny okres formowania się granic Polski trwał aż do roku 1921.
    W początku lutego 1919 roku doszło do pierwszych walk z oddziałami rewolucyjnej Rosji. Wojna, która miała rozstrzygnąć nie tylko o kształcie wschodniej granicy państwa, lecz o samym fakcie utrzymania młodej niepodległości, nazywana jest wojną polsko-bolszewicką lub (czy też w zasadzie) wojną polsko-rosyjską. Pomimo, iż działania wojenne zakończyły się w roku 1920, to jednak formalnie konflikt wygasł 18 marca 1921 z chwilą podpisania przez strony walczące traktatu w Rydze.

  
Pierwszy pobór do wojska,
luty 1919 r.
 
Pierwszy pobór do wojska,
luty 1919 r.

     Pierwsze lata II Rzeczypospolitej były okresem intensywnej pracy organizacji organów administracji państwowej oraz wojskowej. Ponadto, w wyniku działań wojennych I wojny światowej, a także rabunkowej polityki okupacyjnych sił niemieckich i austro-węgierskich, znaczne obszary kraju znalazły się w stanie kryzysu gospodarczego. Potrzeby wojenne, związane z obroną państwa przed siłami Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej, nałożyły na społeczeństwo obowiązek zasilania wojsk walczących pomocą materiałową. Ponadto odradzające się Wojsko Polskie potrzebowało znacznej liczby rekrutów. Różnice polityczne i społeczne musiały ustąpić miejsca zgodnemu, ogólnonarodowemu wysiłkowi utrzymania kruchej niepodległości.
    Jednymi z istotniejszych źródeł historycznych, ukazujących społeczną stronę konfliktu zbrojnego w głębi kraju, na zapleczu sił frontowych, są plakaty i druki ulotne. Publikowane za ich pośrednictwem odezwy i rozporządzenia władz centralnych i lokalnych, były najefektywniejszą formą prowadzenia akcji informacyjnej i zarządzania terenami państwa. W zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, a także jego Oddziału w Tomaszowie Mazowieckim, a także w dokumentach władz miejskich – Aktach miasta Tomaszowa Mazowieckiego znajduje się wiele interesujących materiałów dotyczących poruszanego tematu.

 
Wezwanie o stawienie się
uchylających się od poboru,
Tomaszów Mazowiecki,
14 lipca 1919 r.
   
Spis podoficerów byłych armii
zaborczych, Piotrków,
10 stycznia 1920 r.

 
Apel do rzemieślników
o wstępowanie do wojska,
Piotrków, rok 1920
    
Pobór marynarzy, Piotrków,
29 marzec 1920 r.

  

Pobór ochotników,
Łódź, rok 1920

  
Wezwanie Piotrkowskiego
Komitetu Obywatelskiego
na ćwiczenia wojskowe,
Piotrków, 12 sierpnia 1920 r.
   
Rejestracja zapasów skóry,
Łódź, 25 czerwca 1919 r.


   
Zgłaszanie zapasów tkanin
nadających się na bieliznę
dla żołnierzy, Warszawa,
11 kwietnia 1919 r.
  
Rejestracja zapasów
szmat i wełny, Warszawa,
10 kwietnia 1919 r.
    
Zaopatrzenie armii
w bieliznę i odzież, Warszawa,
4 sierpnia 1920 r.

    W omawianym okresie Piotrków Trybunalski i Tomaszów Mazowiecki znajdowały się na terenie Województwa Łódzkiego. Piotrków Trybunalski – istotny ośrodek formowania Legionów Polskich z okresu I wojny światowej – stał się siedzibą powiatu, a w ramach administracji wojskowej, w okresie 10-17 listopada 1918 roku siedzibą Inspektoratu Lokalnego. W wyniku kolejnych przemian administracyjno-wojskowych, tereny piotrkowskiego Okręgu Wojskowego nr VI w Piotrkowie Trybunalskim weszły w skład Dowództwa Okręgu Korpusu nr III z siedzibą w Kielcach. Tomaszów Mazowiecki, miasto powiatu brzezińskiego, ujęty został w ramach Okręgu Wojskowego nr VIII w Łodzi, a po wprowadzeniu nowej organizacji podlegał Dowództwu Okręgu Generalnego nr IV z siedzibą w Łodzi. Mimo, iż nieodległe od siebie miasta ujęte zostały w ramach różnych struktur administracyjnych, można jednak mówić o ich silnych związkach, z uwagi na tradycję historyczną.
    W przede dniu konfliktu Piotrków Trybunalski liczył ponad 40.000 mieszkańców, natomiast Tomaszów Mazowiecki ok. 33.000. W obu przypadkach wojna i okupacja z lat 1914-1918 wywarły swe bolesne piętno. Upadek zakładów przemysłowych wywołał znaczny wzrost stopy bezrobocia. Warunki sanitarne i aprowizacyjne regionu również były nader uciążliwe dla mieszkańców, na których barki spaść miał obowiązek czynnego włączenia się w ogólnonarodowy wysiłek mobilizacyjny. Prowadzona akcja mobilizacyjna żołnierzy, organizowanie w miastach struktur administracji i zaplecza materiałowego wywołało trudności kwaterunkowo-lokalowe. Zajmowanie przez wojsko hal fabrycznych utrudniało wznowienie produkcji przez lokalne zakłady przemysłowe. Podobna sytuacja zaistniała również w przypadku placówek oświaty.

     
Wezwanie ludności do
oddawania uzbrojenia,
luty 1919 r.
 
Wezwanie ludności do oddawania
uzbrojenia, luty 1919 r.
     
Odezwa wzywająca do
oddawania materiału
wojennego na potrzeby
wojska, rok 1920
         

Mobilizacja koni,
Warszawa, 26 lipca 1919 r.

     
Pożyczka państwowa,
rok 1920
 

Pożyczka państwowa, rok 1920
    

Pożyczka państwowa, rok 1920


      
Rozporzadzenie w kwestii
bezpieczeństwa publicznego
w powiecie piotrkowskim,
Piotrków, 14 lipca 1920 r.

    Celem sprawnego zarządzania terenami, nad którymi władzę sprawowała polska administracja państwowa, przystąpiono do regulacji kwestii przebywającej na nich ludności. W związku z migracjami okresu Wielkiej Wojny, a także napływem ludności z terenów wschodnich byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w regionie pojawiło się wielu przedstawicieli innych narodowości. Regulacja prawna ich pobytu miała zatem przebiegać między innymi dzięki ich rejestracji w miejscowych dowództwach żandarmerii powiatowej.   Dodatkowo – dla celów określenia wymiaru podatków – przystąpiono do ewidencjonowania skarbowego – składania stosownych deklaracji majątkowych, określających stan posiadania, a także rozliczenia z „zysków wojennych”, czyli nadwyżek pozostałych po okresie 1914-1918. Oszacowanie strat poniesionych w wyniku działań  wojennych w regionie, w optyce mawianej wyżej kondycji zakładów przemysłowych, pełniło rolę pierwszorzędną dla wzmożenia produkcji na rzecz obrony państwa oraz aktywizacji zawodowej osób bezrobotnych. Wspomniana wyżej trudna sytuacja aprowizacyjna stała się naturalną przyczyną zaistnienia na lokalnych rynkach zjawiska spekulacji cenami żywności, przeciwko czemu zareagowały również władze polskie. Sposobem na uregulowanie tej kwestii, wprowadzono regulację cenową artykułów spożywczych i materiałów codziennego użytku. Prowadzenie sprawnej akcji mobilizacyjnej, a także transport materiałów wojennych do rejonów dyslokacji jednostek frontowych spowodował wprowadzenie obostrzeń w zakresie cywilnego zużycia materiałów pędnych – w tym przypadku węgla.

          
Kompetencje Sądów Doraźnych,
Warszawa, 9 sierpnia 1919 r.

      
Wprowadzenie wojskowych
sądów doraźnych,
Warszawa, 23 lipca 1920 r.
 

Obwieszczenie o wykonaniu
wyroku śmierci na
Władysławie Oleksiku,
Łódź, 6 listopada 1919 r.

       
Wyrok smierci dla dezerterów
z 26 i 27 pułku piechoty,
Częstochowa, 29 sierpnia 1920 r.
          
Ewidencja uchodźców z terenów
frontowych,
Brzeziny, 25 lutego 1919 r.
         
Ewidencja uchodźców z terenów
frontowych,
Brzeziny, 25 lutego 1919 r.
         
Deklaracja specjalnego podatku
majątkowego,
Brzeziny, 18 listopad 1919 r.
        
Wymiar podatku od dochodów
wojennych,
Brzeziny, 20 listopada 1919 r.
       
Reglamentacje w sprawach
stemplowych,
Łódź, 12 lipca 1919 r.
         
Obliczenie strat poniesionych
przez przemysł w czasie
pierwszej wojny światowej,
Łódź, 13 listopada 1919 r.

    Jednym z podstawowych problemów, z jakimi borykały się polskie władze było zagwarantowanie bezpieczeństwa ludności, a także zabezpieczenie porządku publicznego. Było to niezwykle istotne, zważywszy na kryminogenne czynniki w postaci naszkicowanej powyżej sytuacji socjalno-bytowej. Przykładem przeciwdziałania temu negatywnemu zjawisku buły liczne rozporządzenia i obwieszczenia, dotyczące bezpieczeństwa w regionie.  Jurysdykcję nad osobami dopuszczającymi się wykroczeń i przestępstw miały powoływane w tym celu Sądy Doraźne. Najcięższe przestępstwa karane były wyrokiem śmierci, o którego wykonaniu informowano społeczeństwo za pośrednictwem urzędowych plakatów.    Wzmożenie wysiłku ogólnopaństwowego w celu odparcia sił nieprzyjaciela wymagało znacznych nakładów finansowych. W tym celu władze państwowe odwołały się do społeczeństwa, wzywając je do wykupu Pożyczki Odrodzenia Polski. Nawoływanie społeczeństwa do wypełnienia obowiązku obywatelskiego wspomożenia obronności państwa rozpowszechniane było dzięki serii druków informacyjnych oraz plakatów o bogatej formie ilustracyjnej.  Inna formą oddziaływania na morale społeczeństwa było organizowanie różnorakich wieców i manifestacji patriotycznych. Przykładem tego jest Masza Polowa, zorganizowana w Piotrkowie Trybunalskim w dniu 18 lipca 1919 roku.
    Oprócz świadczeń finansowych formowane siły zbrojne wymagały znacznej pomocy materiałowej w postaci elementów wyposażenia żołnierzy. Należy w tym miejscu wspomnieć, że proces tworzenia Wojska Polskiego miał w pierwszym okresie charakter oddolny i spontaniczny. Pomniejsze grupy ochotników lub pojedynczy wolontariusze zgłaszali się do istniejących już placówek i oddziałów. Stan ich wyekwipowania pozostawiał jednak wiele do życzenia. Trudy służby polowej potęgowane były niedostatkiem ciepłej odzieży i obuwia – co nierzadko było przyczynami dezercji lub odmówienia wykonania rozkazów. W celu uzupełnienia składów materiałów wojskowych władze centralne i lokalne odwołały się ponownie do społeczeństwa. Zarządzono rejestrację posiadanych środków rzeczowych. Oprócz tkanin podlegały jej również gotowe produkty – odzież mogąca posłużyć mobilizowanym żołnierzom. Do kolejnej grupy rejestrowanych bądź przejmowanych przez Wojsko Polskie materiałów należały wszelkie elementy uzbrojenia byłych armii zaborczych. Działanie te pomagały w dozbrojeniu oddziałów, mając jednak uboczny skutek w postaci pogłębiania panującego zróżnicowania typu broni strzeleckiej (na stanie wojska znajdowały się karabiny produkcji niemieckie, austro-węgierskiej, rosyjskiej, francuskiej i japońskiej. Ciężar nakładanych na społeczeństwo świadczeń argumentowany był unaocznianiem niebezpieczeństwa ze strony nieprzyjaciela.

       
Wprowadzenie cen maksymalnych
na ziemniaki, Brzeziny, rok 1919
      
Regulacja cen mięsa i tłuszczów,
Tomaszów Mazowiecki,
listopad 1919 r.
      
Ograniczenie zużycia węgla
na potrzeby cywilne,
Warszawa, 16 stycznia 1920 r.
   
Msza Polowa w dzień święta
Armii Ochotniczej,
Piotrków, 16 lipca 1920 r.
                               
Wypłaty zasiłków dla
rodzin wojskowych, rok 1920

    Kolejną ważną informacją, jaką można uzyskać dzięki kwerendzie w zbiorach piotrkowskiego Archiwum i jego tomaszowskiego Oddziału, jest kwestia mobilizacji siły żywej narodu. Publikowane materiały informacyjne odnosiły się zarówno do przyjmowania ochotników jak oraz planowego rejestrowania i powoływania pod broń popisowych. Określano zatem termin i tryb poboru, wyszczególniając roczniki popisowych. Ewidencji podlegali wyszkoleni w armiach zaborczych żołnierze wojsk lądowych oraz marynarki wojennej. Rodziny zmobilizowanych mogły tez liczyć na zasiłek z tytułu utraty jednego z żywicieli rodziny. Popisowi, którzy nie zostali zmobilizowani w trakcie poboru, pozostawali w ewidencji poborowych, będąc jednocześnie zobligowanymi do odbywania okresowych ćwiczeń wojskowych. Mobilizacji podlegały również podwody – pojazdy silnikowe i konie.
    Zaprezentowany powyżej przegląd materiałów z zasobu APPT i APPT-OTM stanowi jedynie niewielka cześć archiwaliów dotyczących społecznych i wojskowych aspektów historii naszej Małej Ojczyzny w okresie walk o granice państwa, ze szczególny uwzględnieniem wojny polsko-rosyjskiej 1919-1921. Autorzy wystawy mają nadzieję, że zapoznanie się z jej treścią skłoni badaczy i miłośników historii do odwiedzenia pracowni naukowych, celem obcowania z historią za pośrednictwem źródeł z epoki.


< Poprzedni   Następny >