strzałka w prawoStart arrow Wystawy on-line arrow Powstanie Styczniowe w Piotrkowie i okolicy 28-09-2020  
obrazek nagłówkowy
StartAktualnościHistoriaZasób archiwum Wystawy on-line

bip

logo 90 lat archiwum w piotrkowie
90 lat Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim

zasoby
Piotrków
Tomaszów

archiwa rodzinne

facebook

Inicjatywa Obywatel

Powstanie Styczniowe w Piotrkowie i okolicy Drukuj E-mail

    Powstanie styczniowe 1863 roku stanowi istotny element dążeń narodu polskiego do odzyskania utraconej niepodległości. U podłoża jego wybuchu legły istotne wydarzenia na płaszczyźnie stosunków międzynarodowych, przekładające się na sytuację polityczną w Królestwie Polskim. Klęska Rosji w wojnie krymskiej oraz problemy wewnętrzne państwa przełożyły się również na rozwój tendencji narodowowyzwoleńczych na przełomie lat 50. i 60. XIX stulecia.
    W tym czasie Piotrków stał się istotnym ośrodkiem skupiającym wysiłek ludności okolicznych terenów w czynnym oporze przeciwko władzy zaborczej.  W sierpniu 1861 roku grupa niższych urzędników piotrkowskich zawiązała tajne koło, prowadzące działalność patriotyczną w postaci udziału w manifestacjach i demonstracjach oraz rozpowszechnianiu druków i odezw wymierzonych we władze i w urzędników lojalnych wobec Cara. Równie aktywną działalność prowadzili nauczyciele i uczniowie piotrkowskiego gimnazjum. Działania mieszkańców miasta oraz duża liczba inteligencji sprawiły, że Piotrków w opinii konspiracyjnych władz centralnych zaliczał się do grupy miast mających odegrać istotną rolę w zbliżającym się powstaniu zbrojnym.

         
odpis odezwy Komitetu Centralnego
Narodowego z 5 marca 1863 roku,
Zbiór plakatów i map, sygn. 7742.
         
odpis odezwy Komitetu Centralnego
Narodowego z 5 marca 1863 roku,
Zbiór plakatów i map, sygn. 7742.

     Komitet Centralny Narodowy w 1862 roku organizując konspiracyjną administrację terenową ujął powiat piotrkowski w składzie województwa kaliskiego. Na czele powstańczej administracji stanął kanonik Wawrzyniec Cent z Piotrkowa, mianowany naczelnikiem cywilnym województwa kaliskiego. Późną jesienią 1862 roku przystąpiono w Piotrkowie do gromadzenia środków finansowych na wyekwipowanie oddziałów powstańczych. Ponadto, w planie strategicznym powstania, Piotrków należał do miast przeznaczonych do opanowania w pierwszym etapie powstania. W razie powodzenia, planowano też rozwinąć działania zaczepne na Radomsko i Częstochowę.

    
Rząd carski traktował powstańców
jako przestępców nie żołnierzy,
AmP, sygn. 694, k. 251.
          
Oficerowie rosyjscy stacjonujący
w Piotrkowie mieli duże kłopoty
z dyscypliną, sprawa podporucznika
Kołokołowa,
AmP, sygn. 724, k. 252-253.
           
Oficerowie rosyjscy stacjonujący
w Piotrkowie mieli duże kłopoty
z dyscypliną, sprawa podporucznika
Kołokołowa,
AmP, sygn. 724, k. 252-253.
         
Oficerowie rosyjscy stacjonujący
w Piotrkowie mieli duże kłopoty
z dyscypliną, sprawa podporucznika
Kołokołowa,
AmP, sygn. 724, k. 252-253.
           
Oficerowie rosyjscy stacjonujący
w Piotrkowie mieli duże kłopoty
z dyscypliną, sprawa podporucznika
Kołokołowa,
AmP, sygn. 724, k. 252-253.
        
Powstanie stało się okazją do
rabunków i grabieży,
AmP, sygn. 724, k. 303.


           
Powstanie stało się okazją do
rabunków i grabieży,
AmP, sygn. 724, k. 303.


        
Choroby weneryczne prześladowały
armię i stanowiły zagrożenie dla
cywilnych mieszkańców miasta,
AmP, sygn. 724, k. 458.
                                   
Choroby weneryczne prześladowały
armię i stanowiły zagrożenie dla
cywilnych mieszkańców miasta,
AmP, sygn. 724, k. 458.

     W nocy z 14 na 15 stycznia 1863 roku zbiegła z miasta grupa młodych ludzi, chroniąc się w okolicznych lasach przed „branką” do armii zaborczej. W trzy dni później otrzymano rozkaz ustalając termin zrywu na noc z 22 na 23 stycznia 1863 roku. Plan opanowania miasta spalił jednak na panewce. W wyniku zgromadzenia zbyt skromnych oddziałów, powstańcy nie podjęli próby ataku na Piotrków. W Radomsku natomiast na atakujących powstańców czekała zasadzka rosyjska. Organizatorem akcji powstańczej w Piotrkowie był Józef Turczynowicz, który 23 stycznia odczytał na cmentarzu manifest wzywający do walki z caratem. W niedługim czasie w okolicy Piotrkowa pojawiły się oddziały powstańcze dowodzone przez Urbanowicza, Józefa Oxińskiego, Mniewskiego i innych. Ich żołnierze rekrutowali się głównie spośród szlachty, młodzieży inteligenckiej oraz rzemieślniczej. Na stronę powstania przechodzili też żołnierze stacjonujących w Piotrkowie wojsk rosyjskich – wśród nich podporucznicy: Grekowicz, Gromejko, Rakowski, Rudowski i Udymowicz. Powstaniu sprzyjała ludność żydowska, jednak chłopi zachowywali się wrogo lub biernie. Zdecydowanie wrogą postawę wobec powstańców przejawiali natomiast osadnicy niemieccy, denuncjując działaczy i bojowników władzom carskim.

                                            
Uczniowie gimnazjum rządowego
w Piotrkowie natychmiast odpowiedzieli
na wezwanie. W ramach represji
zostali relegowani ze szkoły,
AmP, sygn. 240; 694, k. 285.
         
Uczniowie gimnazjum rządowego
w Piotrkowie natychmiast odpowiedzieli
na wezwanie. W ramach represji
zostali relegowani ze szkoły,
AmP, sygn. 240; 694, k. 285.
           
Uczniowie gimnazjum rządowego
w Piotrkowie natychmiast odpowiedzieli
na wezwanie. W ramach represji
zostali relegowani ze szkoły,
AmP, sygn. 240; 694, k. 285.
          
Uczniowie gimnazjum rządowego
w Piotrkowie natychmiast odpowiedzieli
na wezwanie. W ramach represji
zostali relegowani ze szkoły,
AmP, sygn. 240; 694, k. 285.
         
Losy piotrkowskich gimnazjalistów
- dom, powstanie lub cytadela...,
AmP, sygn. 694, k. 297, 299.
            
Losy piotrkowskich gimnazjalistów
- dom, powstanie lub cytadela...,
AmP, sygn. 694, k. 297, 299.
            
Władze pilnie śledziły mieszkańców
wyjeżdżających potajemnie z Piotrkowa.
Większość z nich wyruszała w bój,
AmP, sygn. 694, k. 273-274, 335.
           
Władze pilnie śledziły mieszkańców
wyjeżdżających potajemnie z Piotrkowa.
Większość z nich wyruszała w bój,
AmP, sygn. 694, k. 273-274, 335.
      
Władze pilnie śledziły mieszkańców
wyjeżdżających potajemnie z Piotrkowa.
Większość z nich wyruszała w bój,
AmP, sygn. 694, k. 273-274, 335.

   Podstawą operacyjną oddziałów powstańczych stały się lasy opoczyńskie i lubocheńskie. Szczególnie wielu Piotrkowian walczyło w oddziale J. Oxińskiego, mianowanego w kwietniu 1863 roku wojskowym naczelnikiem powiatu piotrkowskiego. Mieszkańcy Trybunalskiego Grodu zasilali również działające od czerwca 1863 roku oddziały Antoniego Korotyńskiego i Talara w powiatach wieluńskim i sieradzkim. W innych regionach kraju Piotrkowianie walczyli w partiach Topora, A. Rogalińskiego, G. Celińskiego i L. Mierosławskiego.
    Oprócz walki zbrojnej mieszkańcy miasta i okolic udzielali się również na cywilnych płaszczyznach czynnego oporu. Działalność ta przejawiała się w opłacaniu podatków na rzecz powstania, zbieraniu składek i ofiar oraz przechowywaniu broni. Kolportowano również ulotki i odezwy powstańcze, gromadzono wyposażenie wojskowe, furaż, udostępniano pomieszczenia na noclegi i spotkania, ukrywano rannych powstańców oraz gromadzono informacje o ruchach wojsk carskich. Na niwie opieki medycznej chlubnie zapisał się działający w mieście Kobiecy Komitet Patriotyczny. Przejawem czynnego oporu było również pobicie urzędnika komisji włościańskiej Rontholda przez piotrkowskich gimnazjalistów: Henryka Gierszyńskiego, Andrzeja Dierżanowskiego oraz Władysława Wojciechowskiego. W niedalekim Radomsku powstańcom udało się przejściowo opanować miasto, pozyskując tym samym sumę 5310 rb.

          
Już w styczniu 1862 r. zarekwirowano
kamienicę przy rynku na siedzibę
Komisji Śledczej i areszt dla więźniów
politycznych. Przetrzymywano w nim
i poddawano okrutnemu śledztwu wielu
schwytanych powstańców,
AmP, sygn. 694, k. 289.
           
W okresie powstania znacznie zwiększyła
się liczba żołnierzy rosyjskich
stacjonujących w Piotrkowie. Na ich
kwatery rekwirowano
mieszkania prywatne,
AmP, sygn. 694, k. 326.
            
W okresie powstania znacznie zwiększyła
się liczba żołnierzy rosyjskich
stacjonujących w Piotrkowie. Na ich
kwatery rekwirowano
mieszkania prywatne,
AmP, sygn. 694, k. 326.
           
Przerażenie mieszkańców budziła
Komisja Śledcza ds. Przestępstw
Politycznych mieszcząca się
w kamienicy Horowicza,
AmP, sygn. 694, k. 343, 360.
            
Przerażenie mieszkańców budziła
Komisja Śledcza ds. Przestępstw
Politycznych mieszcząca się
w kamienicy Horowicza,
AmP, sygn. 694, k. 343, 360.
             
Przerażenie mieszkańców budziła
Komisja Śledcza ds. Przestępstw
Politycznych mieszcząca się
w kamienicy Horowicza,
AmP, sygn. 694, k. 343, 360.
            
Prawdziwe kuriozum - prezydent
Massalski wzywa proboszcza
piotrkowskiego w celu zaprzysiężenia
ochotników wstępujących do powstania,
AmP, sygn. 694, k. 469.
      
Donos na strażnika leśnego Glejzera
i młynarza Kowalskiego mieszkańców
gminy Uszczyn, oskarżonych o udział
w powstaniu,
AmP, sygn. 694, k. 471.
        
Donos na strażnika leśnego Glejzera
i młynarza Kowalskiego mieszkańców
gminy Uszczyn, oskarżonych o udział
w powstaniu,
AmP, sygn. 694, k. 471.
   
Pomnik ku czci powstańców
zamordowanych na cmentarzu
parafialnym w Piotrkowie, lata 30 te
ubiegłego wieku,
Zbiór Karbowskich, sygn. 48.

    Początkowe sukcesy powstania nie przerodziły się jednak w trwałe rezultaty. Po klęsce pod Przedborzem w dniu 23 lipca 1863 roku, J. Oxiński złożył urząd naczelnika i rozpuścił swój oddział. Wpłynęło to destruktywnie na nastroje lokalnej ludności wiejskiej. Antoni Skotnicki, komisarz pełnomocny na województwo kaliskie, stanął przed problemem   antypowstańczych wystąpień chłopskich, do których doszło w ponad stu wsiach powiatu piotrkowskiego. Do tłumienia rozruchów użyto oddziałów powstańczych. Przykładem tego typu działań policyjnych była akcja podjazdu Stamirowskiego na stację pocztową w Wielkowoli. Efektem pacyfikacji regionu było czasowe uśmierzenie chłopskich rozruchów.
    Energiczne działania podjęły również carskie władze cywilne i wojskowe. Ze względu na biegnącą przez miasto linię kolejową, Piotrków był ważnym punktem strategicznym na mapie regionu. Do walki z powstaniem powołano w Piotrkowie komisję śledczą i sądowo-wojenną, mieszczącą się w kamienicy przy rynku pod numerem 7. W kamienicy tej dokonywał się dramat polskich patriotów – wiele osób skazywano na śmierć, wykonywano egzekucje i chłostę, odsyłano do Warszawy i na Syberię. Bezpieczeństwo carskiej administracji zapewniały stacjonujące na stałe w mieście pułk piechoty i sotnia kozaków. Co ciekawe, w magistracie urzędowali jednocześnie naczelnicy – carski i konspiracyjny. Zarysowująca się coraz wyraźniej przewaga strony rosyjskiej wyrażała się m.in. w egzekucjach ks. Ignacego Mosińskiego, proboszcza z Dmenina oraz wspomnianych wyżej żołnierzy połockiego pułku piechoty.

          
Ostatni weteran powstania styczniowego
por. Adam Woyciechowski zmarł
w 1937 roku,
Zbiór Karbowskich, sygn. 48.
           
Ostatni weteran powstania styczniowego
por. Adam Woyciechowski zmarł
w 1937 roku,
Zbiór Karbowskich, sygn. 48.
          
Ostatni weteran powstania styczniowego
por. Adam Woyciechowski zmarł
w 1937 roku,
Zbiór Karbowskich, sygn. 48.
       
Ostatni weteran powstania styczniowego
por. Adam Woyciechowski zmarł
w 1937 roku,
Zbiór Karbowskich, sygn. 48.
          
Ostatni weteran powstania styczniowego
por. Adam Woyciechowski zmarł
w 1937 roku,
Zbiór Karbowskich, sygn. 48.
              
Schorowany powstaniec Maksymilian
Winnicki doczekał wolnej Polski
- w skrajnej nędzy,
Zbiór Karbowskich, sygn. 48.
         
Schorowany powstaniec Maksymilian
Winnicki doczekał wolnej Polski
- w skrajnej nędzy,
Zbiór Karbowskich, sygn. 48.
 

    Ostateczne stłumienie powstania przyniosło w 1865 roku kulminację akcji pacyfikacyjnej. Piotrkowianie poddani byli licznym rewizjom, fali aresztowań i kar finansowych. Sądy wojskowe i ścisła kontrola ruchu ludności odbiły się niekorzystnie na dalszym rozwoju miasta. Szczególnie tragicznie zapisał się w pamięci lokalnej społeczności oddział pacyfikacyjny gen. barona von Redena. Dnia 1 stycznia 1867 gubernator piotrkowski gen. Kachanow wydał rozporządzenie pozbawiające mocy urzędowej język polski.
    W zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, przede wszystkim w aktach Magistratu Piotrkowa, zachowały się liczne dokumenty związane pośrednio z działalnością instytucji powstańczych. Większość z nich stanowi korespondencja władz rosyjskich odzwierciedlająca sposoby zwalczania polskiego zrywu niepodległościowego. Na szczególną uwagę zasługuje wezwanie prezydenta Piotrkowa skierowane do proboszcza piotrkowskiego, by ten stawił się w ratuszu w celu zaprzysiężenia ochotników do powstania. Interesująca jest też zachowana w odpisie odezwa Komitetu Centralnego Narodowego z 5 marca 1863 roku kierowana do mieszkańców Królestwa Polskiego. Prezentujemy też dokumenty związane z dalszymi losami uczestników powstania, którzy dożyli odzyskania niepodległości przez Polskę – Adama Woyciechowskiego i Maksymiliana Winnickiego.

< Poprzedni   Następny >