strzałka w prawoStart arrow Wystawy on-line arrow Plakaty i afisze z okresu II wojny światowej 22-10-2019  
obrazek nagłówkowy
StartAktualnościHistoriaZasób archiwum Wystawy on-line

bip

logo 90 lat archiwum w piotrkowie
90 lat Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim

zasoby
Piotrków
Tomaszów

archiwa rodzinne

facebook

Inicjatywa Obywatel

Plakaty i afisze z okresu II wojny światowej Drukuj E-mail
Plakaty i afisze z okresu II wojny światowej w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim - Oddział w Tomaszowie Mazowieckim.


    We wrześniu 2009 roku przypadają obchody 70. rocznicy wybuchu II wojny światowej. Ten kataklizm miał swój początek 1 września 1939 roku, kiedy to wojska hitlerowskich Niemiec napadły na Polską. Bombardowanie Wielunia oraz pierwsze strzały na Westerplatte rozpoczęły kampanię wrześniową, podczas której Wojsko Polskie – tocząc nierówną walkę – podjęło trud obrony zagrożonej niepodległości młodego państwa. Przewaga agresora, dwuznaczna postawa sojuszników Polski oraz sowiecka agresja z dnia 17 września, przesądziły o wyniku zmagań wojennych. W miarę postępów wojsk niemieckich kolejne tereny Polski znalazły się pod okupacją. W ogniu dogasających walk kształtowały się wszelkie przejawy nowych realiów, w których ludność cywilna musiała znosić ciężar hitlerowskiej władzy. Spośród wielu źródeł historycznych z tego okresu, jednym z wymowniejszych – choć niejednokrotnie marginalizowanych – jest plakat. To właśnie za pośrednictwem afiszy i plakatów niemieckie władze okupacyjne rozpowszechniały swe rozporządzenia, a także uprawiały propagandę. Warto zatem przybliżyć ten przejaw działalności okupanta niemieckiego, czemu służyć ma niniejsza wystawa.

 
Jeden z pierwszych afiszy
okupacyjnych.

Egzekucje zakładników–hitlerowski
wymiar niesprawiedliwości.

    Tomaszów Mazowiecki znalazł się w strefie bezpośrednich działań wojennych już w pierwszym tygodniu walk. W rejonie miasta obronę organizowała polska 13. Dywizja Piechoty, dowodzona przez płk. dypl. Władysława Zubosz-Kalińskiego. W dniach 5-7 września żołnierze polscy prowadzili zaciekłe walki obronne i opóźniające z niemieckimi jednostkami XVI Korpusu Pancernego gen. Ericha Hőpnera. Oddziały nieprzyjaciela dotarły do miasta wieczorem dnia 6 września, podejmując ciężkie walki uliczne z wycofującymi się Polakami. Do walk po stronie hitlerowców włączyli się tomaszowscy Niemcy – V Kolumna – ostrzeliwując z okien domów polskich żołnierzy. Od zdradzieckich kul dywersantów poległo ponad stu żołnierzy 45 pułku piechoty, wraz ze swym dowódcą płk. Stanisławem Hojnowskim. Doczesne szczątki polskich bohaterów spoczywają do dziś na tomaszowskim cmentarzu wojennym. Na tyłach niemieckich wojsk liniowych działały grupy operacyjne policji bezpieczeństwa – Einsatzgruppen – zwalczając wszelkie przejawy wystąpień Polaków przeciw nowo formującej się okupacyjnej administracji, wraz z którą pojawiły się pierwsze niemieckie plakaty. Część z nich znajduje się w Archiwum Państwowym w Piotrkowie Trybunalskim – Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, w Zbiorze Plakatów i Druków Ulotnych (dalej: ZPiDU).


Egzekucje zakładników–hitlerowski
wymiar niesprawiedliwości.

Egzekucje zakładników–hitlerowski
wymiar niesprawiedliwości.

    Pierwsze plakaty okupanta, które pojawiły się na polskich ulicach, były zawczasu przygotowane na terenie III Rzeszy, jeszcze przed rozpoczęciem działań wojennych. Najczęściej były to druki uniwersalne, redagowane w ten sposób, aby można je było rozprowadzać na całym okupowanym terenie. Materiały bardziej uszczegółowione, drukowane były in blanco – pozostawiano na nich wolne miejsca na wpisanie nazwisk okupacyjnych urzędników, których mianowano dopiero po opanowaniu danego terenu. „Okienka” te uzupełniano odręcznie. Podstawową cechą okupacyjnego plakatu była dwujęzyczność. Na jednym arkuszu drukowano obwieszczenie zarówno w języku polskim jak i niemieckim. Pierwsze plakaty zawierały obwieszczenia Zarządu Cywilnego przy dowództwie Wehrmachtu, koordynującego proces tworzenia władz okupacyjnych. Po 25 października 1939 r., kiedy zlikwidowano Zarząd Cywilny Naczelnego Dowództwa Niemieckiego, własne plakaty drukowały władze centralne Generalnego Gubernatorstwa, a także jednostki administracyjne niższych szczebli. Z czasem pojawiły się plakaty redagowane przez niemieckich przedsiębiorców, adresowane do pracowników ich zakładów. Jednym z pierwszych plakatów, który pojawił się po wkroczeniu wojsk niemieckich, było obwieszczanie Głównego Dowódcy armii niemieckiej, nakazujące ludności polskiej zachowanie spokoju, urzędnikom kontynuowanie prac, nie stawianie oporu wojskom niemieckim, etc. (ZPiDU, sygn. 700).


Walka z polską konspiracją
– polityka terroru.
 
Walka z polską konspiracją
– polityka terroru.

    Plakaty, pojawiające się jeszcze we wrześniu 1939 roku, dotyczyły m.in. spraw wojskowych. Podpisywane przez oficerów niemieckich druki nakazywały przekazywanie przez ludność cywilną wszelkiej posiadanej broni oraz elementów ekwipunku wojskowego. Plakaty o takiej treści rozwieszano we wszystkich miejscowościach. W okresie walk wrześniowych ludność często gromadziła broń pozyskiwaną w wyniku przeszukiwania pobojowisk i miejsc walk. Wszelkie elementy uzbrojenia gromadzono na potrzeby powstających polskich oddziałów partyzanckich i struktur konspiracyjnych. Plakat datowany na 12 września 1939 roku wzywał ludność do oddania posiadanego uzbrojenia w przeciągu 24 godzin pod sankcją kary śmierci (ZPiDU, sygn. 699). W dalszej kolejności zarządzano zbiórkę wyposażenia wojskowego (elementów umundurowania, sprzętu saperskiego, lornetek, etc.) przedwojennego Wojska Polskiego. Przedmioty miały być oddawane w stanie „czyszczonym”, a samowolne ich niszczenie było surowo zabronione (ZPiDU, sygn. 696). Kolejne ogłoszenie nakazywało przekazanie władzom niemieckim wszystkich odbiorników radiowych (ZPiDU, sygn. 698). Akcja demilitaryzacji społeczeństwa polskiego, oprócz wymiaru materiałowego, przebiegała też na płaszczyźnie kadrowej. Obwieszczeniem Komendantury Polowej z dn. 18 listopada 1939 roku, wezwano wszystkich polskich oficerów służby czynnej i rezerwy do rejestracji, wraz z posiadanymi dokumentami wojskowymi (ZPiDU, sygn. 967). Działanie to miało na celu m.in. zlokalizowanie wszystkich osób, które mogłyby – ze względu na wiedzę wojskową – zasilić polskie struktury konspiracyjne. Ponadto oficerowie należeli do grona najlepiej wykształconych ludzi – swoistej elity narodu polskiego – który, w myśl niemieckiej ideologii, miał być elit pozbawiony. Rejestrację ponowiono w połowie 1940 roku (ZPiDU, sygn. 616). Podobne kroki podjęli okupanci w przypadku funkcjonariuszy Policji Państwowej (ZPiDU, sygn. 2662).

 
Prześladowanie ludności żydowskiej

Prześladowanie ludności żydowskiej
 
Prześladowanie ludności żydowskiej
 
Obrona przeciwlotnicza.

Obrona przeciwlotnicza.

Obrona przeciwlotnicza.

    Pozostając przy tematyce wojskowej, plakaty z kolejnych lat okupacji niemieckiej dotyczyły m.in. organizowania obrony przeciwlotniczej (dalej: opl, niem. Luftschutz). Kolejne ogłoszenia określały strukturę kadrową i zapotrzebowanie materiałowe opl (ZPiDU, sygn. 583), lub wyznaczały termin próbnego alarmu lotniczego (ZPiDU, sygn. 589; wprowadzono również przepisy odnośnie zaciemnienia, ZPiDU, sygn. 2632). Pod pretekstem organizacji opl przeprowadzono również rejestrację (powiązaną z przekazaniem) wszelkiego rodzaju pojazdów (ZPiDU, sygn. 624). Złamanie powyższych rozporządzeń uznawane było za sabotaż i miało być karane śmiercią. Wszelkie te czynności podejmowano w związku z agresją niemiecką na ZSRR (22 czerwca 1941 r.). W wyniku walk na froncie wschodnim oraz sowieckich sukcesów w walce z Niemcami, rozpoczęto prace nad inżynieryjnym przygotowaniem okupowanych terenów do obrony – organizowania pól minowych i budowania pozycji obronnych (okopów, schronów, rowów przeciwczołgowych, etc.). Wyniku prac saperskich zdarzały się wypadki śmiertelne (ZPiDU, sygn. 593). Wezwanie do prac inżynieryjnych kierowano również do ludności lokalnej (ZPiDU, sygn. 691).

 
Rejestracja funkcjonariuszy
Policji Państwowej.
 
Rejestracja oficerów armii polskiej.
 
Rejestracja oficerów armii polskiej.
 
Konfiskata ekwipunku wojskowego.

    Kolejną grupę tematyczną stanowią plakaty dotyczące pracy. Na tomaszowskich ulicach pojawiła się seria plakatów propagujących wyjazdy do III Rzeszy celem podjęcia pracy w gospodarstwach rolnych. W zorganizowaniu tego typu przedsięwzięć brał udział tomaszowski Urząd Pracy (ZPiDU, sygn. 602). Celem zachęcenia Polaków do wyjazdu kolportowano druki opisujące komfortowe warunki pracy, godziwe wynagrodzenie oraz poszanowanie godności robotników (ZPiDU, sygn. 2391). Innym rodzajem wykorzystywania ludności polskiej jako taniej siły roboczej była praca przymusowa (ZPiDU, sygn. 2354). Organizowane placówki Baudienstu pracowały m.in. przy budowie linii kolejowej Tomaszów Mazowiecki-Radom. W zakresie regulacji kwestii społecznych, istotne miejsce zajmowały sprawy sanitarne – a zwłaszcza walka z tyfusem. Pod jej pretekstem prowadzono również akcje antyżydowskie – posądzając Żydów o roznoszenie zarazy (ZPiDU, sygn. 590). Innym przejawem antysemickiej polityki władz niemieckich było ograniczenie pobytu i możliwości przemieszczania się ludności żydowskiej (ZPiDU, sygn. 1112). Ze stycznia 1940 roku pochodzi natomiast druk ulotny nakazujący Żydom stawienie się do ewidencji oraz robót przymusowych (ZPiDU, sygn. 1855).

 
Konfiskata ekwipunku wojskowego.
 
Konfiskata radioodbiorników.


    Niezwykle tragiczną wymowę mają plakaty dotyczące zbrodni niemieckich na ludności polskiej. W wyniku wprowadzonego terroru i zasady odpowiedzialności zbiorowej, za wszelkie zamachy lub szkody wyrządzone władzom niemieckim (tak cywilnym jak i wojskowym), karana miała być ludność cywilna (ZPiDU, sygn. 2461, 695). W ZPiDU znajduje się szereg plakatów zawierających imienne listy zamordowanych Polaków, miejsc ich zamieszkania oraz „przewinień” przeciwko władzy niemieckiej. Częstym powodem egzekucji była niemiecka walka ze strukturami Polskiego Państwa Podziemnego. Polskich partyzantów i działaczy konspiracyjnych nazywano bandytami. Śmierć groziła również za jakiekolwiek kontakty z polska konspiracją. Prezentowane obwieszczenia wydane były kolejno w styczniu, marcu i wrześniu 1944 r. (ZPiDU, sygn. 1115, 1116, 1117). W okresie, w którym powstawały, były elementem antypolskiej polityki niemieckich władz okupacyjnych. Obecnie stanowią dowód popełnianych zbrodni na Narodzie Polskim.


 
Eksploatacja taniej siły roboczej.
 
Eksploatacja taniej siły roboczej.
 
Eksploatacja taniej siły roboczej.

 
Zaciemnianie miast – bierna obrona
przeciwlotnicza.

    Wraz z sukcesami Armii Czerwonej na froncie wschodnim oraz wkroczenia jej oddziałów w przedwojenne granice Polski, pojawiać się zaczęły plakaty kolejnego „wrześniowego” agresora – występującego w końcu wojny jako „największy sojusznik i oswobodziciel Polski”. Oddziały sowieckie pojawił się w Tomaszowie 18 stycznia 1945 roku. Ciekawym jest fakt, iż publikowane przez Sowietów plakaty zawierały podobne treści do tych, które wcześniej można było odnaleźć na drukach niemieckiego okupanta. Rozkazy i rozporządzenia niemieckiego Naczelnego Dowództwa zastąpione zostały przez rozkazy sowieckiej Rady Wojennej oraz druki 1. Frontu Białoruskiego. Zarządzono zbiórkę sprzętu wojskowego, radioodbiorników, etc. (ZPiDU, sygn. 688, 689, 690). Za nie wypełnianie poleceń władz „sojuszniczych” – podobnie jak w przypadku rozporządzeń okupanta niemieckiego – groziła kara śmierci.


Przykład okupacyjnego absurdu
– śmierć ochroną przed śmiercią.

Zamiana - odezwy sowieckie.

 
Zamiana - odezwy sowieckie.
 
Zamiana - odezwy sowieckie.

    Niniejsza wystawa prezentuje jedynie cześć materiałów archiwalnych, zgromadzonych w ZPiDU tomaszowskiego archiwum. Mamy nadzieję, że zachęci ona miłośników historii do odwiedzenia naszych progów i obcowania z historią w sposób niezwykle aktywny i pełny.

Literatura:

Góral J., Kotewicz R., Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego, Tomaszów Mazowiecki 1992.
Kotewicz R., Afisze i plakaty niemieckich władz okupacyjnych w zasobach Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, „Biuletyn Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi Instytutu Pamięci Narodowej”, z. II, Łódź 1990.
Matuszak T., Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim w okresie okupacji hitlerowskiej, [w:] Region, Kraj, Świat. Studia ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Olejnikowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, pod red. J. R. Budzińskiego, Piotrków Trybunalski 2005.
Matuszak T., Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim 1919-1951, Piotrków Trybunalski-Radzyń Podlaski 2009.
Matuszak Z., Przebieg i ocena działań w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego we wrześniu 1939r., „Badania nad Dziejami Regionu Piotrkowskiego” 2008, z. 7.
Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa-Łódź 1980.
Wróbel A., Informator o zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Tomaszów Mazowiecki 2000.
Zielińska Z., Włodzimierz Rudź (1925-2002), Zarys biografii, „Badania nad Dziejami Regionu Piotrkowskiego” 2007, z. 6.

< Poprzedni   Następny >