strzałka w prawoStart arrow Publikacje arrow Sejmiki i wydziały powiatowe województwa łódzkiego w latach 1917-1939 22-10-2019  
obrazek nagłówkowy
StartAktualnościHistoriaZasób archiwum Wystawy on-line

bip

logo 90 lat archiwum w piotrkowie
90 lat Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim

zasoby
Piotrków
Tomaszów

archiwa rodzinne

facebook

Inicjatywa Obywatel

Sejmiki i wydziały powiatowe województwa łódzkiego w latach 1917-1939 Drukuj E-mail
Aleksy Piasta

Sejmiki i wydziały powiatowe województwa łódzkiego w latach 1917-1939 na przykładzie Sejmiku i Wydziału Powiatowego w Piotrkowie – struktura organizacyjna i procesy archiwotwórcze

Struktura organizacyjna

W ramach odbudowy struktur niepodległego państwa polskiego, która nastąpiła z różnym nasileniem po wydaniu tzw. aktu 5 listopada 1916 r. okupacyjne władze austriackie zarządzające południowo-wschodnią częścią Królestwa Polskiego, przywróciły na przełomie grudnia i stycznia samorząd w największych miastach m.in. Kielcach, Lublinie, Piotrkowie i Radomiu[1]. W rok później wprowadzono drugi etap reformy samorządowej – samorząd powiatowy. Podstawy prawne organizacji i funkcjonowania samorządu powiatowego na ziemiach polskich nie były jednolite. Na terenach Królestwa Polskiego działał on w oparciu o rozporządzenie Generalnego Gubernatora w Lublinie z dnia 17 września 1917 r. oraz dekrety Naczelnika Państwa z 5 grudnia 1918 r. i 4 lutego 1919 r[2]. Organami samorządu były: sejmik powiatowy (początkowo używano też określenia rada powiatowa), wydział powiatowy i starosta. Sejmik pełnił funkcje uchwałodawcze i kontrolne. Wydział powiatowy był organem wykonawczym i zarządzającym. Na podobnych zasadach działał samorząd powiatowy na obszarze zaboru pruskiego[3]. W oparciu o inne przepisy funkcjonował samorząd galicyjski. Obowiązywała tam ustawa z 12 sierpnia 1866 r. Organami uchwałodawczo – kontrolnymi były rady powiatowe (sejmiki powiatowe), a zarządzającymi wydziały powiatowe[4].

Rozporządzenie gubernatora lubelskiego z 17 września 1917 r., powołujące samorząd powiatowy w okupowanej przez Austro-Węgry części Królestwa Polskiego, nie przynosiło radykalnych i nowatorskich rozwiązań w tej dziedzinie. De facto kopiowano i przenoszono wzorce stosowane z powodzeniem od kilkudziesięciu już lat na terenie Galicji. Zarówno ordynacja wyborcza, nomenklatura, jak i kompetencje wywodziły się ze wspomnianej wyżej ustawy z 12 sierpnia 1866 r. W wyborach do rad powiatowych obowiązywał system kurialny (kuria najwyżej opodatkowanych z handlu, przemysłu i właścicieli nieruchomości, kuria miejska i kuria wiejska). Do zadań rad powiatowych należał nadzór nad samorządem gminnym, opieką społeczną i zdrowiem mieszkańców powiatu oraz koordynacja spraw związanych z gospodarką i rolnictwem,[5].

Wybory do Rady Powiatowej Piotrkowskiej przeprowadzone w grudniu 1917 i styczniu 1918 r. stanowią dobry przykład praktycznej realizacji rozporządzenia o samorządzie powiatowym[6]. Z kurii pierwszej wyłoniono 13, kurii miejskiej 8, a kurii wiejskiej 9 radnych. W sumie rada liczyła 30 członków. Dwie gminy wiejskie powstrzymały się od wyboru, prawdopodobnie z powodu nieufności do administracji okupacyjnej[7]. Dosyć nisko należy ocenić świadomość obywatelską wyborców w powiecie piotrkowskim. Nie zdawano sobie sprawy ze znaczenia i roli samorządu powiatowego w życiu publicznym. W komentarzu do ankiety powyborczej rozesłanej do sejmików powiatowych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych anonimowy urzędnik (prawdopodobnie kierownik biura Wydziału Józef Makólski) napisał: Można określić tylko bardzo niedokładnie [poglądy wyborców] co do wyborców kurii miejskiej i najwyżej opodatkowanej, które to kurie brały udział w zebraniu przedwyborczym. Zdaje się, że jest tam zrozumienie zadań, obowiązków i roli sejmików, jakkolwiek z trudności zadania wyborcy zdają sobie sprawę[8].

Przewodniczącym sejmiku został z urzędu komendant powiatu piotrkowskiego gen. Tadeusz Wiktor[9]. Wydział Powiatowy (wykonawczy) składał się z 6 osób (kierownikiem biura został mianowany Józef Makólski). Wyłoniono także 6 komisji stałych – Komisję: Gminną, Ogólną, Finansową, Sanitarno-Budowlaną, Oświatową i Drogową. W warunkach trwającej okupacji wojskowej bardzo trudno było realizować określone dla samorządu powiatowego zadania. Po latach podkreślano zasługi rady powiatowej w okresie przejściowym, ustępowania administracji okupacyjnej i przejmowania jej kompetencji przez agendy polskie podległe Radzie Regencyjnej w Warszawie: Sejmik Powiatowy przejął i otoczył opieką pewne działy pracy, zdezorganizowane po ustąpieniu okupantów, jak Wydział Techniczny Komendy Powiatowej, Referat Aprowizacyjny i inne. Sejmik Powiatowy stworzył i przez dłuższy czas utrzymywał na swój koszt milicję, jedyny w owym czasie organ bezpieczeństwa publicznego[10]. Po odwołaniu Dunikowskiego do Warszawy przewodniczącym sejmiku i Wydziału Powiatowego został były lustrator gmin powiatu piotrkowskiego, komisarz rządu ludowego (odpowiednik starosty powiatowego) Wacław Malanowski. Ustawa o Radzie Stanu Królestwa Polskiego dawała radom powiatowym (sejmikom) prawo wyboru członków tego organu. Sejmiki z terenu okupacji niemieckiej wybierały 24 (8 okręgów wyborczych), a okupacji austriackiej 18 członków Rady Stanu (6 okręgów wyborczych)[11].

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski dekretem z 5 grudnia 1918 r. o tymczasowej ordynacji wyborczej do sejmików powiatowych wprowadzał nowe zasady wyboru organów samorządu powiatowego[12]. Do sejmików wybierano po dwóch reprezentantów gmin. W gminach wiejskich wyboru dokonywały rady gminne, natomiast w miastach niewydzielonych z powiatowych związków komunalnych (miasta do 25 tys. mieszkańców) rady miejskie i magistraty na wspólnym posiedzeniu. Wybory były tajne, a kandydatów wybierano zwykłą większością głosów.

Wydany dwa miesiące później (4 lutego 1919 r.) dekret o tymczasowej ordynacji powiatowej dla obszarów Polski byłego zaboru rosyjskiego zamykał ten wstępny etap organizacji samorządu powiatowego[13]. W myśl dekretu każdy powiat stanowił odrębny powiatowy związek komunalny posiadający osobowość prawną (art. 1). Miasta o liczbie mieszkańców przekraczającej 25 tys. tworzyły odrębne powiaty miejskie[14]. Kompetencje powiatowych związków komunalnych obejmowały następujące działy spraw: zarząd majątkiem powiatowym, budowę i konserwację dróg, sprawy rolnictwa, przemysłu i handlu, ochrony zdrowia, zakładanie placówek medycznych, dobroczynność publiczną, wspieranie oświaty i kultury (art. 7). Dekret określał też źródła finansowania (art. 9): subsydia z kasy państwa, opłaty za czynności administracyjne, dodatki do podatków państwowych i gminnych, specjalne podatki powiatowe (za zgodą właściwych ministrów) oraz pożyczki długo i krótkoterminowe[15].

Organami powiatowych związków komunalnych były: sejmik powiatowy, wydział powiatowy i komisarz powiatowy (później starosta powiatowy)[16]. Kadencja sejmiku trwała 3 lata. Sejmik zajmował się zatwierdzaniem budżetu, statutów podatkowych, zaciąganiem pożyczek, uchwalaniem regulaminów organizacyjnych, wybierał członków wydziału powiatowego i określał ich uposażenie i wreszcie sprawami przekazanymi mu przez ustawy specjalne (art. 17). Przewodniczący sejmiku powiatowego, którym był starosta powiatowy, zwoływał posiedzenia przynajmniej raz na kwartał. Posiedzenia mogły się także odbyć, gdy zażądała tego 1/4 członków (art. 18). W sprawach szczególnej wagi (zaciąganie pożyczek, sprzedaż nieruchomości, uchwalanie statutów i regulaminów) wymagano obecności 2/3 członków oraz kwalifikowanej większości głosów. W pozostałych wystarczała zwykła większość przy minimum połowie członków (art. 28-29).

Sejmik powiatowy wybierał organ wykonawczy w postaci wydziału powiatowego (potocznie używano tez określenia wydział sejmiku powiatowego). Wydział kierowany również przez starostę składał się z 6 członków wybieranych na 3 lata spośród mieszkańców powiatu, legitymujących się biernym prawem wyborczym do rad miejskich i gminnych (art. 33). Posiedzenia wydziału zwoływane przez przewodniczącego sejmiku odbywały się przynajmniej raz w miesiącu lub też częściej na żądanie co najmniej dwóch członków. Decyzje podejmowano zwykłą większością głosów. Do kompetencji wydziału powiatowego należało przygotowanie tematów obrad sejmiku, wykonywanie czynności zarządzających nie wymagających uchwały sejmiku, wykonywanie zadań zleconych przez organy administracji państwowej (art. 37) oraz nadzór nad organami samorządu gminnego i miejskiego (art. 45-46). Wydział mógł też zawetować uchwałę sejmiku powiatowego. Do odrzucenia weta potrzebna była kwalifikowana większość głosów członków.

Szeroki zakres kompetencji powierzono przewodniczącemu sejmiku powiatowego, którym był starosta. Przygotowywał on m. in. wnioski na posiedzenia wydziału, kierował obradami sejmiku i wydziału, realizował podjęte przez te gremia uchwały oraz podpisywał w imieniu powiatowego związku komunalnego oficjalną korespondencję. Mógł też podejmować bieżące decyzje, bez czekania na zgodę wydziału czy też sejmiku. Zobligowany był jednak do weryfikacji swoich poczynań na najbliższych posiedzeniach (art. 42).

Dekret z 4 lutego 1919 r. oddawał ministrowi spraw wewnętrznych formalny nadzór nad działalnością powiatowych związków komunalnych (art. 47). Minister zatwierdzał uchwały dotyczące środków komunikacyjnych, wprowadzania podatków powiatowych, dodatków do podatków państwowych i gminnych, wprowadzania monopoli powiatowych, budżetu powiatu, zaciągania pożyczek powyżej określonej sumy (w 1919 r. 50 tys. marek polskich), nabywania i sprzedaży nieruchomości oraz lokat kapitałowych. Minister spraw wewnętrznych miał też prawo do rozwiązania sejmiku i wydziału powiatowego pod warunkiem przeprowadzenia nowych wyborów w ciągu 6 tygodni. Funkcje rozwiązanych podmiotów przejmował starosta (art. 51).

Nowe, w pełni demokratyczne wybory do sejmików powiatowych przeprowadzono w styczniu i lutym 1919 r. W powiecie piotrkowskim wybrano 44 członków sejmiku – wśród nich dominującą grupę stanowili rolnicy (37 osób)[17]. Sejmik ukonstytuował kilka komisji stałych – Komisję Gminną (7 członków)[18], Komisję Finansową (4 członków), Komisję Rolną (6 członków, w tym delegat Piotrkowskiego Towarzystwa Rolniczego i Okręgowego Związku Kółek Rolniczych)[19], Komisję Oświatową (5 członków, w tym inspektor szkolny okręgu piotrkowskiego), Komisję Gimnazjum w Sulejowie zlikwidowaną w lutym 1923 r., Komisję Sanitarną (pod kierunkiem lekarza powiatowego Ludomira Lipińskiego), Komisję Opieki Społecznej (6 członków), Komisję Drogową (3 członków), Komitet Robót Publicznych (zlikwidowany w końcu 1919 r.), Komisję Aprowizacyjną (wielokrotnie reorganizowaną i bardzo liczną), Radę Nadzorczą Centrali Handlowej (funkcjonującą w okresie istnienia Centrali Handlowej Sejmiku tzn. do końca 1919 r.), Komisję Rewizyjną Sejmiku, Kuratorium Fermy Rolniczej w Milejowie (od 1926 r.).

Na posiedzeniu Sejmiku Powiatowego w Piotrkowie, które miało miejsce w dniu 20 lutego 1919 r. dokonano wyboru 6 członków Wydziału Powiatowego. Na posiedzeniu w dniach 15-16 lipca 1919 r. przyjęto normatywy regulujące pracę samorządu powiatowego[20].

Biura wydziałów powiatowych podzielone zostały na następujące komórki organizacyjne: Referat I Ogólny, Referat II Kasa i Rachuba, Referat III Podatkowo-Egzekucyjny, Referat IV Inspektorat Samorządu Gminnego, Referat V Powiatowy Zarząd Drogowy, Referat VI Budowlany, Referat VII Rolny, Referat VIII Weterynarii, Referat IX Higieny i Referat X Przeciwpożarniczy. Do kompetencji referatu I należało przygotowanie materiałów na posiedzenia sejmików, komisji sejmikowych i wydziałów powiatowych, sprawy kadrowe i personalne, emerytalne, nadzór nad oświatą, opieka społeczna oraz bezpieczeństwo publiczne. Referat II odpowiadał za sprawozdawczość budżetową i pobór składek emerytalno – rentowych. Referat III wymierzał podatki i nadzorował ich ściąganie oraz egzekwował zwrot kosztów kuracyjnych w placówkach służby zdrowia. Referat IV przeprowadzał lustracje zarządów miast niewydzielonych i urzędów gminnych, prowadził ewidencję członków rad miejskich i gminnych oraz sprawy osobowe tych organów, kontrolował budżety gminne i sprawozdania z ich wykonania. Przeprowadzał też postępowania dochodzeniowe w sprawach nadużyć finansowych i opiniował projekty statutów gminnych. Referat V dbał o utrzymanie i konserwację dróg powiatowych i gminnych ,a także stan zabezpieczeń przeciwpowodziowych. Nadzór nad budownictwem indywidualnym i społecznym należał do Referatu VI. Referat VII zajmował się oświatą rolniczą, fermami powiatowymi, melioracją i ochroną roślin oraz dozorem nad przetwórstwem rolnym. Referat VIII odpowiadał za szczepienia ochronne zwierząt, nadzór nad ubojniami bydła i trzody chlewnej oraz kontrolą jakości mięsa. Referat IX sprawował kontrolę sanitarną miast niewydzielonych i gmin wiejskich, organizował szczepienia ochronne przeciwko chorobom zakaźnym. Referat X wspierał organizację ochotniczych straży ogniowych oraz zajmował się szeroko pojętą profilaktyką pożarniczą.

W dniu 14 lipca 1927 r. Sejmik piotrkowski został rozwiązany i zarządzono nowe wybory[21].

Reorganizacja i ujednolicenie systemu samorządu terytorialnego w Polsce nastąpiło wraz z uchwaleniem przez Sejm 23 marca 1933 r. ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego[22]. W powiatowych związkach samorządowych organami uchwałodawczymi miały być rady powiatowe, zaś wykonawczymi wydziały powiatowe. Kadencja rad trwała 5 lat. Czynne prawo wyborcze przysługiwało obywatelom, którzy ukończyli 24 lata, a bierne 30 lat. Członków rad wybierały kolegia wyborcze składające się z radnych gminnych i miejskich (miast niewydzielonych z powiatowych związków samorządowych)[23]. Samorząd wszystkich szczebli został oddany pod nadzór administracji państwowej[24].

Przed wejściem w życie ustawy samorządowej, nadzór administracji państwowej nad organami samorządu powiatowego nie miał wszędzie jednakowej siły i konsekwencji. Na obszarach stanowiących niegdyś część państwa pruskiego, a więc w województwie pomorskim i poznańskim, nie było np. podstaw prawnych do rozwiązania wydziałów powiatowych. Można było jedynie rozwiązać sejmiki powiatowe (na podstawie pruskiej ordynacji z 13 grudnia 1872 r.)[25]. Po reformie zarówno wydziały powiatowe, jak i rady powiatowe mogły zostać rozwiązane na podstawie decyzji ministra spraw wewnętrznych (art. 69). W takim przypadku, w ciągu 3 miesięcy rada powiatowa powinna dokonać wyboru nowego składu wydziału. Rodzi się w tym miejscu pytanie, kto w tym czasie wypełniał powstałą na skutek decyzji ministra próżnię kompetencyjną. W myśl interpretacji autorstwa A. Wotke (autora interesującego tekstu zamieszczonego w numerze 12 „Gazety Administracji…” z 1934 r.) funkcje wydziału przejmował tymczasowo starosta powiatowy: Na podstawie zaś analogii z przepisu ust. 4, art. 72, przyjąć wypada, że na starostę powiatowego przechodzi w tym ostatnim wypadku cały zakres działania wydziału powiatowego jako organu zarządzającego powiatowego związku samorządowego z ograniczeniem wynikającym z ust. 4, art. 73. Polega ono na tym, że starosta może przyjmować nowych pracowników powiatowego związku samorządowego w granicach etatu stanowisk służbowych i budżetu tylko na czas, nie przekraczający bieżącego okresu budżetowego, albo z warunkiem rozwiązania stosunku służbowego za trzymiesięcznym wypowiedzeniem[26]. Reasumując, po rozwiązaniu wydziału powiatowego funkcje organu zarządzającego współdziałającego z administracją rządową szczebla powiatowego, wykonywał starosta. Natomiast: Zakres działania wydziału powiatowego jako sądu administracyjnego nie przechodzi na starostę w razie jego rozwiązania, gdyż nie ma do tego w obowiązujących przepisach podstawy prawnej, podobnie, jak nie ma podstawy prawnej do przyznania kompetencji sądowo-administracyjnej rozwiązanego wydziału powiatowego jakiemukolwiek bądź innemu organowi[27]. Sprawy te nie mogły więc być prowadzone i powinny zostać odłożone do czasu zatwierdzenia nowego składu wydziału powiatowego.

Do ustawy samorządowej wydano kilka aktów wykonawczych. Pierwszym było rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 15 grudnia 1933 r w sprawie wykonania ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego[28]. Do wydziału powiatowego mógł być wybrany obywatel, który ukończył 30 lat, mieszkał przynajmniej rok na terenie danego powiatu, władał w mowie i piśmie językiem polskim oraz posiadał doświadczenie praktyczne[29].

Kolejne rozporządzenie wykonawcze z 8 sierpnia 1934 r. dotyczyło regulaminu wyborczego do rad powiatowych[30]. Wybory do rad powiatowych zarządzał wojewoda, który też czuwał nad prawidłowym ich przebiegiem. Szczegółowe warunki organizacji wyborów określali starostowie. Rozporządzenie wydane 3 listopada 1934 r. zawierało zasady wyboru członków wydziałów powiatowych[31].

Ustawa samorządowa z 23 marca 1933 r. uzyskała bardzo wysoką ocenę specjalistów. Ryszard Szwed zajmujący się problematyką samorządowa w okresie Drugiej Rzeczypospolitej pisał: Chociaż nie była to reforma całkowita (nie obejmowała szczebla wojewódzkiego), to jednak jej zasięg terytorialny i waga zmienionych przepisów prawnych kwalifikują ustawę do grupy najistotniejszych reform administracji. Z punktu widzenia unifikacji form ustrojowych, usprawnienia administracji, przełamania barier dzielących dzielnice kraju, ustawa ta dokonywała znacznego postępu[32].

Ustawa z 23 lutego 1939 r. o zespoleniu samorządu szkolnego z samorządem terytorialnym rozszerzała kompetencje organów powiatowych związków samorządowych w zakresie oświaty[33]. Na jej mocy powołano specjalne komisje oświatowe (gminne i powiatowe), które zastąpiły dawne instytucje samorządu szkolnego. Do zadań powiatowych komisji oświatowych należało wnioskowanie do budżetu powiatowych związków samorządowych (w dziale oświata i kultura), opiniowanie spraw oświatowych oraz wniosków o dofinansowanie konkretnych szkół i instytucji oświatowych, współudział w akcji budowy szkół i mieszkań dla nauczycieli i nadzór nad gminnymi komisjami oświatowymi. W skład powiatowych komisji oświatowych wchodzili: przewodniczący, którym był zawsze przewodniczący wydziału powiatowego, 3 członków wybranych przez rady powiatowe (spośród rady lub też spoza niej), dwóch nauczycieli szkół powszechnych delegowanych przez inspektora szkolnego, dyrektor lub kierownik szkoły średniej delegowany przez kuratora okręgu szkolnego oraz 2 członków powołanych przez samą komisję.

Powiatowe związki samorządowe miały prawo, z którego korzystały, organizowania związków wyższego rzędu jednoczących wiele powiatów. Takim tworem był Związek Powiatów Rzeczypospolitej Polskiej, którego statut uchwalono 21 czerwca 1930 r. na posiedzeniu Rady Zjazdów Samorządu Ziemskiego[34].

 

Charakterystyka systemu kancelaryjnego

 

W biurach wydziałów powiatowych sejmików do 1932 r. funkcjonował rosyjski system kancelaryjny. Działała jedna, scentralizowana kancelaria, bez wyodrębnionych referatów[35]. Charakterystyka tego systemu znajduje się w publikacjach, które w ostatnim czasie pojawiły się w obiegu naukowym[36]. Szczegółową analizę kancelarii miejskiej Piotrkowa funkcjonującej w rosyjskim systemie kancelaryjnym zawiera artykuł opublikowany przez Krzysztofa Łapińskiego w periodyku „Badania nad Dziejami Regionu Piotrkowskiego”[37]. Wprowadzenie rosyjskich procedur związane było z unifikacją Królestwa Polskiego z resztą ziem cesarstwa rosyjskiego realizowaną wkrótce po upadku postania styczniowego: Wprowadzenie rosyjskiego systemu kancelaryjnego do urzędów administracji Królestwa Polskiego zbiegło się z reformą administracyjną przeprowadzoną na mocy ukazu carskiego z 31.12.1866 r. Analizując treść wymienionego ukazu można stwierdzić, że nie zawierał żadnej regulacji w sprawie stosowania kancelarii rosyjskiej. System ten przenieśli przybywający do Królestwa Polskiego urzędnicy rosyjscy. Nowy system zaczął funkcjonować stosunkowo wcześnie nawet w tych urzędach, w których urzędników rosyjskich była znikoma ilość, lub nie było ich wcale[38]. Chcąc być konsekwentnym, należało by stwierdzić, że praktyka rosyjska była preferowana i wspierana przez władze, nawet gdy brakowało ustawowych, prawnych delegacji.

W kancelarii rosyjskiej teczki spraw zakładano i zamykano w zasadzie w obrębie jednego roku. Jednak w przypadku spraw niezakończonych, dopływy dokładano do starego poszytu, nie tworząc nowych (co było praktyką racjonalną). Ważną rolę odgrywały tzw. roczne spisy spraw (opis˝ delam˝) w których rejestrowano tytuły zakładanych teczek: Numery porządkowe przenoszono następnie na obwoluty w tworząc w ten sposób sygnatury kancelaryjne. Spisy spraw z poprzednich lat mogły być wykorzystywane jako swoiste „plany akt” i służyć do nadawania takich samych lub podobnych tytułów w nowym roku co w rzeczywistości czyniono. W kancelarii rosyjskiej tytuły akt spraw i numery porządkowe ze spisu spraw nie pokrywały się w kolejnych latach gdyż o kolejności powstawania teczek decydowała data wszczęcia sprawy[39].

Kolejnym elementem pomocy ewidencyjnych stosowanych w kancelarii rosyjskiej były dzienniki korespondencyjne[40]. W aktach Wydziału Powiatowego w Piotrkowie zachował się egzemplarz jednostronnego dziennika korespondencyjnego prezydialnego z lat 1925-1936. Rejestrowano w nim numer pisma, datę wpływu, datę sporządzenia wpływu, jego znak i nadawcę, przedmiot sprawy i jej krótką charakterystykę, datę załatwienia, adresata, treść, ewentualne terminy prekluzyjne oraz informację do jakiej teczki sprawę włączono[41].

Zachowały się także dwa odpowiedniki rocznego spisu spraw tzw. wykazy teczek z aktami Wydziału Powiatowego Sejmiku w Piotrkowie (za 1922 i 1924 r.) oraz księgi skorowidzów alfabetycznych (za 1924 i 1925 r.)[42]. Wykaz za 1922 r. zawierał 42, a za 1924 r. 41 haseł rzeczowych. Zarówno treść haseł, jak i ich kolejność w tych latach nie pokrywała się. Skorowidze alfabetyczne spraw składały się z dwóch pól opisu – „przedmiot” i „liczba” (sprawy). O ile zakwalifikowanie wpływu od konkretnych osób fizycznych i podmiotów prawnych nie stanowiło problemu (decydowała pierwsza litera nazwiska lub nazwy podmiotu) o tyle w sprawach ogólnych decydowało subiektywne uznanie kancelisty. Powodowało to, że podobne sprawy kwalifikowane były pod różne litery alfabetu.

Z dniem 1 maja 1932 r. weszła w życie instrukcja kancelaryjna przeznaczona dla biur wydziałów powiatowych i powiatowych zarządów drogowych funkcjonujących na terenie województwa łódzkiego[43]. Wspólna dla całego wydziału kancelaria zajmowała się następującymi sprawami: przyjmowaniem i rozdzielaniem wpływów, prowadzeniem rejestru (kontroli) wpływów, wykonywaniem czystopisów odpowiedzi, ekspedycją pism na zewnątrz, zarządzaniem archiwum zakładowym (składnicą akt)[44].

Całość czynności związanych z obsługą akt spraw w systemie bezdziennikowym (łączenie w sprawy, rejestracja w spisach spraw i oznaczanie oraz przechowywanie) należała do referentów. Specjalny tryb postępowania przyjęto dla spraw tajnych. Rejestrowano i przechowywano je oddzielnie, przeznaczając do tego celu dziennik korespondencyjny. Podstawowym narzędziem klasyfikacji akt był wykaz akt sporządzony w układzie strukturalnym tzn. dla każdego referatu stosowano odrębny zestaw teczek rzeczowych, numerując je od cyfry zero wzwyż[45]. Wykazy rzeczowe przygotowywały i zatwierdzały urzędy wojewódzkie po uwzględnieniu konsultacji z przewodniczącymi wydziałów powiatowych. Zdawano sobie doskonale sprawę ze znaczenia i roli, jaką miał odgrywać wykaz w bieżącej pracy kancelaryjnej: Wykaz akt powinien być ułożony ściśle, jasno i z wyraźnym określeniem granic pomiędzy poszczególnymi kategoriami i grupami spraw, tak aby: /…/ w praktyce łatwo można było ustalić, do jakiej grupy sprawa należy i do jakiej teczki akt się kwalifikuje, /…/ aby przedmiotowe ujęcie poszczególnych kategorii spraw zapewniało wykazowi akt cechę stałości, na dłuższy okres czasu, /…/ aby pomiędzy poszczególnymi grupami spraw było /…/ dostatecznie dużo wolnych pozycji na przyszłe uzupełnienie wykazu i na założenie nowych teczek, aby w razie potrzeby można było pewne grupy akt wyłączyć lub przestawić bez konieczności przenumerowywania innych pozycji[46]. Ważną cechą nowego wykazu była jego elastyczność pozwalająca na rozbudowywanie i przekształcanie haseł rzeczowych.

Autorzy normatywów kancelaryjnych z 1932 r. zwracali uwagę na prawidłowość i szybkość obiegu spraw. W myśl zasad, którymi mieli się kierować kanceliści (referenci) pismo mogło przez ten sam punkt zatrzymania przechodzić tylko jeden raz. Obowiązywał też ścisły harmonogram prac kancelaryjnych. Wpływy przyjmowano w kancelarii (biuro informacyjno-podawcze), otwierano, oznaczano pieczęcią wpływu (przystawianą na dole z lewej strony pisma), sprawdzano liczbę załączników i rozdzielano do właściwych referentów[47]. Każdy referat miał oddzielną teczkę wpływów, którą przeglądał i zatwierdzał sekretarz wydziału powiatowego. Przewodniczący wydziału, którym był de facto starosta powiatowy, miał prawo zastrzec sobie do rozpatrywania pewien, określony rodzaj spraw. Sekretarz przedstawiał takie wpływy bezpośrednio przewodniczącemu. Później sprawy trafiały do wyznaczonych referentów.

W zależności od rodzaju spraw stosowano odrębne sposoby ich rejestracji w referatach merytorycznych. Sprawy typowe wpisywano do tzw. rejestrów specjalnych w postaci kartotek lub ksiąg prowadzonych w układzie chronologicznym bądź alfabetycznym. Pozostałe odnotowywano w spisach spraw (wzór spisu spraw załączono do instrukcji kancelaryjnej z 1932 r.). Spisy spraw trzymano w referatach w jednej teczce i dopiero przygotowując akta do przekazania do składnicy, do każdej teczki wkładano odpowiedni spis[48]. Po zarejestrowaniu referenci uzupełniali pieczęć wpływu o znak sprawy, który zawierał następujące elementy:

I 0/6-32, rzymska cyfra „I” oznaczała numer referatu, „O” numer teczki z wykazu rzeczowego, „6” numer kolejny sprawy, a „32” skrótowe oznaczenie daty rocznej (1932 r.). W sprawach, dla których pomoce ewidencyjne prowadzono w układzie alfabetycznym, w znaku sprawy umieszczano dodatkowo odpowiednią literę: np. B 12/4/1932.

W praktyce kancelaryjnej stosowano dwojakiego rodzaju tryb załatwienia sprawy: odręczny (treść załatwienia referent wpisywał bezpośrednio na wpływie, nie sporządzano czystopisu) oraz brulionowy (referent przygotowywał koncept odpowiedzi, na podstawie którego powstawał czystopis, podpisywany następnie przez przewodniczącego wydziału powiatowego, jego zastępcę bądź osobę upoważnioną). Na brulionie (koncepcie), w prawym górnym rogu, umieszczano (ekspedycja) datę wysyłki na zewnątrz. Kancelaria zwracała bruliony referentom, którzy odkładali je do teczek spraw.

Akt spraw nie klejono, ani nie szyto – używano wyłącznie szpilek i spinaczy metalowych. Sprawy o większej objętości przekładano w odrębne okładki. Dopuszczano oczywiście możliwość wypożyczenia, bądź też wyłączenia jakiejś sprawy z teczki. W takim przypadku referent zobowiązany był sporządzić kartę zastępczą, na której odnotowywał, co się stało z aktami danej sprawy.

 

Przekazywanie spraw załatwionych do składnicy akt

 

W okresie międzywojennym, pomimo zapowiedzi, nie opracowano żadnych normatywów regulujących sprawy związane z prowadzeniem archiwów zakładowych (składnic akt), oceną wartości i brakowaniem przeterminowanej dokumentacji wytworzonej przez administrację samorządową. W instrukcji kancelaryjnej dla wydziałów powiatowych z 1932 r. , w paragrafie dotyczącym przechowywania akt ostatecznie załatwionych znalazło się natomiast zastanawiające sformułowanie, sprzeczne z ówczesnym prawem archiwalnym: Sposób prowadzenia składnicy akt oraz przekazywania akt do archiwum państwowego, względnie niszczenia unormują specjalne przepisy[49]. Dekret Naczelnika Państwa z 7 lutego 1919 r. o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami nie dawał wielu uprawnień odnoszących się do nadzoru nad archiwami niepaństwowymi (formy nadzoru nad instytucjami samorządowymi określono w art. 12-14). Delegaci Wydziału Archiwów Państwowych (dalej WAP) mogli w zasadzie je wizytować wyłącznie na prośbę właściciela[50]. Po wizytacji sporządzano protokół, w którym wskazywano braki i zalecano konkretne rozwiązania. WAP nie dysponował w tym czasie skutecznym narzędziem, które pozwalało by mu zdyscyplinować instytucje niewłaściwie opiekujące się materiałami archiwalnymi[51].

W myśl obowiązującego prawa archiwa samorządowe nie były zobligowane do przekazywania materiałów archiwalnych do archiwów państwowych. Zdarzało się jednak, że archiwalia proweniencji samorządowej oddawano do archiwów państwowych w formie czasowego depozytu. Zarząd Miejski w Piotrkowie, z powodu fatalnego stanu lokalu archiwum miejskiego wystąpił w 1930 r. do WAP z prośbą o wyrażenie zgody na przekazanie archiwaliów z lat 1808-1914 do Archiwum Państwowego w Piotrkowie. Po wyrażeniu zgody przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (któremu podlegały archiwa państwowe), w sierpniu 1931 r. 409 paczek akt miejskich trafiło do magazynów Archiwum Państwowego w Piotrkowie[52]. W żadnym wypadku nie można więc mówić o regularnym przekazywaniu archiwaliów samorządowych do archiwów państwowych. Prawdopodobnie więc sformułowanie użyte we wspomnianej wyżej instrukcji biurowej dla wydziałów powiatowych z 1932 r. mówiące o przekazywaniu akt do archiwum państwowego było pomyłką, bądź też automatyczną kalką z instrukcji dla starostw powiatowych.

Teczki zawierające sprawy ostatecznie załatwione referenci przechowywali w składnicach podręcznych. Teczka spraw zawierała następujące, stałe elementy opisu – wzór pierwszy obowiązujący w okresie funkcjonowania kancelarii rosyjskiej (postrosyjskiej): w lewym górnym rogu umieszczano numer teczki i rok, po środku tytuł np. Akta Wydziału Powiatowego Sejmiku w Piotrkowie dotyczące wyborów do Sejmiku. Na dole, na środku wpisywano dokładną datę założenia teczki i jej zakończenia. W lewym dolnym rogu powtarzano natomiast numer teczki i rok założenia[53]. Wzór drugi stosowany od 1932 r.: u góry wpisywano nazwę urzędu np. Wydział Powiatowy Sejmiku w Piotrkowie, niżej z lewej strony oznaczenie referatu i numer teczki z wykazu rzeczowego np. Referat I- Ref. Og. (referat organizacyjny), Nr teczki „0”. Symetrycznie, z prawej strony wpisywano rok, np. 1932. Na środku umieszczano tytuł teczki, np. Okólniki i rozporządzenia władz. W lewym, dolnym rogu powinien być (a najczęściej nie był) umieszczony znak akt. Od 1935 r. ten element przesunięto w prawy dolny róg zmieniając jego nazwę na „numer teczki”[54].

Z początkiem nowego roku kalendarzowego referenci dokonywali przeglądu akt w celu wytypowania teczek do przekazania do składnicy akt (w instrukcji z 1932 r. używano określenia archiwum wydziału powiatowego). Referenci nie sporządzali żadnej ewidencji spraw przekazywanych do archiwum (odpowiednik dzisiejszych spisów zdawczo-odbiorczych). Kierownik kancelarii, odpowiedzialny za archiwum, wpisywał przekazywane teczki do specjalnego rejestru archiwalnego (rejestr zawierał identyfikatory topograficzne pozwalające na szybką lokalizację akt w archiwum). Wpływy do archiwum ustawiano na półkach w układzie rocznym.

Kierownik kancelarii sprawdzał też kompletność teczek, usuwał spinacze metalowe, a akta spraw zszywał nicią. Jeżeli zachodziła taka potrzeba, teczki spraw wypożyczano do referatów na podstawie pokwitowań.

Reasumując, należy stwierdzić, że rozwój systemów kancelaryjnych zastosowanych w biurach wydziałów powiatowych w okresie międzywojennym na terenie województwa łódzkiego, nie odbiegał od schematu funkcjonującego w pozostałych instytucjach administracji samorządowej i rządowej. Mam tu szczególnie na myśli podział na dwa, charakterystyczne okresy – pierwszy trwający zasadniczo do początku lat trzydziestych, kiedy kontynuowano rozwiązania wykształcone w kancelariach instytucji zaborczych (samorząd gminny i miejski kancelaria rosyjska, a raczej postrosyjska oraz starostwa powiatowe i urzędy wojewódzkie kancelaria austriacka). Okres drugi trwający od początku lat trzydziestych, kiedy to przez wprowadzenie systemu bezdziennikowego usiłowano ujednolicić praktykę kancelaryjną w kraju i zastosowano na szeroką skalę strukturalne rzeczowe wykazy akt.

 

Aleksy Piasta

AP Piotrków Trybunalski

 


[1] A. Piasta, Piotrków Trybunalski w latach pierwszej wojny światowej, Piotrków Trybunalski 2007, s. 33-42.

[2] R. Szwed, Samorządowa Rzeczpospolita 1918-1939. Wybór rozpraw i artykułów, Częstochowa 2000, s. 12.

[3] Samorząd powiatowy opierał swoje działanie na ordynacji z 20 grudnia 1828 r. i 13 grudnia 1872 r. oraz rozporządzeniu ministra byłej dzielnicy pruskiej z 12 sierpnia 1921 r. Kadencja sejmiku powiatowego trwała 4 lata. R. Szwed, dz. cyt., s. 12.

[4] Rada powiatowa liczyła 26 członków wyłonionych wg ordynacji kurialnej. Na jej czele stał marszałek rady powiatowej. Kadencja trwała 6 lat. R. Szwed, dz. cyt., s. 12.

[5] Samorząd powiatowy piotrkowski 1919-1929, s. 3, Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim (dalej APPT), Wydział Powiatowy w Piotrkowie (dalej WPP), sygn. 683.

[6] Wybory powiatowe przeprowadzono w oparciu o ordynację wyborczą z dnia 5.10.1917 r. Dz.RZWwP, 1917, cz. XXI.

[7] Samorząd…, s. 3. Wśród radnych piotrkowskich znalazł się jeden ksiądz (Józef Bromski), 4 sędziów, urzędników i nauczycieli (m.in. prokurator Kazimierz Rudnicki, adwokat Roman Pruszyński i nauczyciel Szkoły Polskiej Henryk Popowski), 2 przemysłowców (Markus Braun), 3 reprezentantów wolnych zawodów i 20 rolników. W ankiecie Sekcji Samorządowej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych rozesłanej w początkach 1918 r. do wydziałów powiatowych, urzędnicy piotrkowscy napisali omyłkowo, że z kurii wiejskiej wybrano do sejmiku piotrkowskiego 20 radnych. Por. APPT, WSP, sygn. 37.

[8] Tamże.

[9] Zastępował go jednak komisarz cywilny dr Juliusz Abdank Dunikowski późniejszy wiceminister spraw wewnętrznych odrodzonej Polski.

[10] Samorząd…, s. 5.

[11] Dziennik Praw Królestwa Polskiego (dalej DzPKP), 1918, nr 2, poz. 2.

[12] Tamże, 1918, nr 19, poz. 51.

[13] Tamże, 1919, nr 13, poz. 141.

[14] Teoretycznie miasta poniżej 25 tys. mieszkańców także mogły uzyskać status powiatu miejskiego, na mocy specjalnej ustawy (art. 3).

[15] Szczegółowe uregulowanie źródeł dochodów powiatowych związków komunalnych nastąpiło w dekrecie w przedmiocie skarbowości powiatowych związków komunalnych. DzPPP, 1919, nr 14, poz. 151. Miały one pochodzić z majątku własnego, przedsiębiorstw komunalnych, subsydiów państwowych, podatków powiatowych, dodatków do podatków państwowych i gminnych, monopoli powiatowych, pożyczek i darowizn. Powiatowe związki komunalne pobierały następujące podatki państwowe: podatek od psów, drogowy i transportowy. Oprócz tego mogły wprowadzić dodatki do podatków państwowych: dodatek do podatku gruntowego (150%, z czego 50% szło na fundusz wyrównawczy zarządzany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, z którego dofinansowywano najbiedniejsze powiaty), dodatek do podatku podymnego (do 100%), dodatek do podatku od nieruchomości miejskich (do 50%), dodatek do podatku od przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych (przemysłowych zależności od wielkości przedsiębiorstwa, od 50 do 150%), dodatek do podatku akcyzowego od przedsiębiorstw wytwarzających napoje (do 100%), dodatek do podatku patentowego od wyszynku alkoholu (do 500%), dodatek do podatku stemplowego od obrotu nieruchomościami (od 0,5 do 1%), dodatek do podatku mieszkaniowego (do 25%). Powiatowe związki komunalne dostały też możliwość wprowadzenia własnego podatku od handlu końmi i bydłem oraz przedmiotami zbytku (wymagano zgody ministrów spraw wewnętrznych i skarbu).

[16] W powiatach miejskich odpowiednio: rada miejska, magistrat i prezydent.

[17] APPT, WPP, sygn. 683. Najskromniej byli reprezentowani urzędnicy i nauczyciele (1), środowiska przemysłowców, duchownych i rzemieślników posiadały po dwóch przedstawicieli.

[18] Tamże, sygn. 683. Komisja Gminna została rozwiązana w końcu sierpnia 1919 r. na polecenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

[19] Tamże. Komisja Rolna została powołana uchwałą sejmiku piotrkowskiego z dnia 2.07.1921 r.

[20] Tamże, sygn. 3294.

[21] Tamże, sygn. 683. Prawdopodobnie wybory do sejmików powiatowych odwlekano w oczekiwaniu na uchwalenie przez Sejm nowej ustawy samorządowej.

[22] DzURP, 1933, nr 35, poz. 294.

[23] Miasta do 10 tys. mieszkańców wybierały 2 członków, a do 20 tys. 5 członków rady powiatowej.

[24] Ustawa nie dotyczyła województwa śląskiego, które posiadało szeroką autonomię wprowadzoną ustawą z 15 lipca 1920 r. R. Szwed, dz. cyt., s. 14-15.

[25] W drodze dyscyplinarnej minister mógł odwołać pojedynczych członków wydziału powiatowego. A. Wotke, Funkcje wydziału powiatowego w razie jego rozwiązania na obszarze województw pomorskiego i poznańskiego, poznańskiego. „Gazeta Administracji i Policji Państwowej”, 15.06.1934, nr 12, s. 378-381.

[26] Tamże.

[27] Tamże.

[28] DzURP, 1933, nr 100, poz. 769.

[29] Przez przygotowanie praktyczne rozumiano przynajmniej 3 letnie sprawowanie mandatu radnego obojętnie jakiego organu samorządu terytorialnego, lub też mandatu posła i senatora. Dopuszczano także członkostwo w instytucjach około samorządowych – komunalnych kasach oszczędnościowych, izbach rolniczych, rzemieślniczych, przemysłowo-handlowych, instytucjach ubezpieczeń społecznych, spółdzielczych, stowarzyszeniach kulturalno-oświatowych itp. Warunki stawiane kandydatom spełniali także pracownicy wymiaru sprawiedliwości – sędziowie i prokuratorzy, urzędnicy państwowi I i II kategorii oraz samorządowi pełniący funkcje kierownicze i referendarskie.

[30] DzURP, 1934, nr 74, poz. 703. Z każdej gminy wiejskiej oraz miast do 10 tys. mieszkańców wybierano po dwóch radnych, w miastach od 10 do 15 tys. po trzech radnych, od 15 do 20 tys. po czterech radnych, powyżej 20 tys. po pięciu radnych.

[31] Tamże, nr 101, poz. 918. Ostatecznie kwestie regulaminu wyborczego do rad powiatowych zostały określone w ustawie z 16 sierpnia 1938 r. o wyborze radnych gromadzkich, gminnych i powiatowych. DzURP, 1938, nr 63, poz. 481.

[32] R. Szwed, dz. cyt., s. 15.

[33] DzURP, 1939, nr 16, poz. 93.

[34] APPT, WPP, sygn. 871.

[35] M. Karbowska, Wstęp do inwentarza Wydziału Powiatowego w Piotrkowie, s. 5. Karbowska napisała ten wstęp w oparciu o wstęp do inwentarza wydziału powiatowego łódzkiego autorstwa H. Bieniek.

[36] W. Bagieński, Procesy archiwotwórcze akt miejskich na Mazowszu na przykładzie Piaseczna w latach 1815-1950, Warszawa 1999; A. Górak, Kancelaria Gubernatora i Rząd Gubernialny Lubelski (1867-1918), Lublin-Radzyń Podlaski 2006; A. Kopiczyńska, Akta władz administracji Królestwa Polskiego w latach 1867-1915, Warszawa 2004.

[37] K. Łapiński, Kancelaria Magistratu miasta Piotrkowa w latach 1874-1914, „Badania nad Dziejami Regionu Piotrkowskiego”, 2006, z. 5, s. 47-59. Analizę funkcjonowania systemu rosyjskiego przeprowadzoną przez autora można odnieść do rozwiązań stosowanych w latach 1917-1932 w kancelarii Wydziału Powiatowego w Piotrkowie.

[38] Tamże, s. 51-52.

[39] Tamże, s.53.

[40] Dzienniki korespondencyjne Magistratu piotrkowskiego prowadzone były w formie ksiąg oddzielnie dla pism wchodzących (Vhodâsij Žurnal?) i wychodzących (Ishodâsij Žurnal?). Każdy wydział posiadał własny jednostronny roczny dziennik podawczy pism wchodzących. Pisma wychodzące rejestrowane były w jednym ogólnym dzienniku dla całego urzędu. Tamże, s. 54.

[41] APPT, WSP, sygn. 458.

[42] Tamże, sygn. 3257-3258.

[43] Instrukcję wprowadzono na mocy zarządzenia wojewody łódzkiego z dnia 4.04.1932 r. Dodatkowo każdy wydział powiatowy podejmował uchwałę o zastosowaniu nowych przepisów kancelaryjnych (Wydział w Piotrkowie taką uchwałę przyjął na posiedzeniu w dniu 26.04.1932 r.).

[44] Dopuszczano jednak, w razie takiej potrzeby, powierzanie przygotowywania czystopisów odpowiedzi poszczególnym referentom (§ 2).

[45] Teczki rzeczowe mogły być dzielone na podteczki i tomy (§ 5).

[46] Instrukcja , (§ 5).

[47] Na depeszach dopisywano także dokładny czas odbioru (§ 9). Pracownicy nie mieli prawa otwierania pism tajnych i poufnych, oznaczonych napisem „do rąk własnych” i adresowanych imiennie. Tego rodzaju wpływy rejestrowano w kontroli wpływów z koperty.

[48] Spis spraw posiadał następujące elementy opisu: w lewym, górnym rogu znak teczki (np. I/0 - numer referatu łamany przez numer teczki z wykazu rzeczowego); w prawym , górnym rogu wpisywano datę roczną (np. rok 1932); niżej, na środku wpisywano tytuł teczki (hasło z wykazu rzeczowego) oraz rubryki z kolejnymi polami opisu – numer porządkowy („nr porz.”), datę wpływu („data obcego pisma”), znak sprawy wpływu („liczba obcego pisma”), treść („przedmiot sprawy”), termin udzielenia odpowiedzi („data ostatecznego załatwienia”). Ostatnie pole, bez nazwy, przeznaczono na ewentualne uwagi.

[49] Instrukcja, § 17.

[50] Wizytację archiwów samorządowych na terenie województwa łódzkiego prowadził w 1937 r. kierownik Archiwum Miejskiego w Łodzi dr Jan Warężak upoważniony do tego przez wojewodę łódzkiego. Wojewoda prosił zarazem dysponentów archiwów: o stosowanie się do wydawanych na miejscu przez dr J. Warężaka rad i fachowych wskazówek. Zob. Pismo okólne wojewody łódzkiego z dnia 13.01.1937 r., „Łódzki Dziennik Wojewódzki”, 1937, nr 1, poz. 9.

[51] Dziennik Ustaw RP, 1919, nr 14, poz. 182. Irena Mamczak-Gadkowska pisała w swojej monografii archiwów państwowych okresu międzywojennego: W okresie międzywojennym archiwa podległe Wydziałowi Archiwów Państwowych, ze względów ustrojowych, zabezpieczały i przechowywały prawie wyłącznie materiały powstałe w urzędach i instytucjach państwowych. Tymczasem znaczna część archiwów i archiwaliów w tym okresie pozostawała niemal całkowicie poza zakresem działania państwowej służby archiwalnej. Należały do nich archiwa samorządu terytorialnego, przedsiębiorstw przemysłowych, kredytowych i handlowych, organizacji społecznych, politycznych, fundacji, a także archiwa wyznaniowe oraz prywatne”. Opiekę nad archiwami niepaństwowymi sprawowali archiwiści objazdowi: Zakres ich działania był bardzo szeroki. Upoważniał on archiwistów do opieki nad archiwami i archiwaliami niezależnie od tego do kogo należały i w jaki sposób powstały. Pośrednią delegację do opieki nad tą kategorią archiwów dawał także dekret o opiece nad zabytkami sztuki i kultury z 31.10.1918 r. oraz (kościelna sieć archiwalna) konkordat z 1925 r. Zob. I. Mamczak-Gadkowska, Archiwa państwowe w II Rzeczypospolitej, Poznań 2006, s. 240-241.

[52] Po kilku latach: w 1938 r. Zarząd Miejski w Piotrkowie wystąpił o zwrot zdeponowanych w siedzibie Archiwum Państwowego przy ulicy Piłsudskiego 55 akt własnych, uzasadniając prośbę faktem pozyskania nowego lokalu dla archiwum miejskiego. Pomimo otrzymanej zgody nie doszło do przekazania akt z uwagi na wybuch działań wojennych w 1939 r. Zob. K. Łapiński, Wstęp do inwentarza zespołu „Akta miasta Piotrkowa”, s. 2.

[53] APPT, WSP, sygn. 40.

[54] Tamże, sygn. 858, 1129, 1293, 1424.

< Poprzedni   Następny >